4 χρόνια πόλεμος στην Ουκρανία: Ζωές μέσα στα ερείπια

Λίγο πριν χαράξει, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, οι πρώτες εκρήξεις έσκισαν τον ουκρανικό ουρανό. Στη Βίλτσα, περίπου 150 χιλιόμετρα βόρεια του Κιέβου, έξι συνοριοφύλακες είδαν τον κόσμο τους να αλλάζει μέσα σε δευτερόλεπτα. Οι ρουκέτες διέλυσαν τα μεταλλικά κουβούκλια του φυλακίου και μόνο η άμεση αντίδραση του ανθυπολοχαγού Σάσκο «Μπάντι» Σουπρούν τους έσωσε από βέβαιο θάνατο. Ο χαρακτηριστικός ήχος των εισερχόμενων πυραύλων δεν άφηνε περιθώρια παρερμηνείας. Οπισθοχώρησαν σε πρόχειρα ορύγματα και, με ελαφρύ οπλισμό απέναντι σε μια ρωσική φάλαγγα περίπου 700 τεθωρακισμένων, προσπάθησαν να κερδίσουν χρόνο. Η μονάδα της Βίλτσα δεν ήταν απλώς μια υπηρεσιακή σύνθεση. Ζούσαν για χρόνια μαζί, δίπλα στη ζώνη αποκλεισμού του Τσερνόμπιλ, ήταν φίλοι, κουμπάροι, οικογένεια. Ο 23χρονος διοικητής «Μπαλού» είχε μόλις γίνει πατέρας. Ο Σουπρούν ονειρευόταν να ανοίξει εστιατόριο. Ο «Χασίντ», βετεράνος του Ντονμπάς από το 2014, ήξερε καλά τι σημαίνει να πολεμάς Ρώσους. Ο διαβιβαστής «Κόσικ» είχε υπηρετήσει ξανά και ξανά στη συγκεκριμένη περιοχή. Εκείνο το πρωινό, όπως λέει σήμερα ο Μπαλού στον Economist, «ήρθαν τα πάνω κάτω». Τα σχέδια, οι ελπίδες, η κανονικότητα, όλα εξαφανίστηκαν μέσα στον καπνό.

Οι συνοριοφύλακες γνώριζαν ότι δεν μπορούσαν να αναχαιτίσουν μια τόσο μεγάλη δύναμη. Στόχος τους ήταν να την καθυστερήσουν. Τοποθέτησαν νάρκες, έστησαν ενέδρες, εκμεταλλεύτηκαν το έδαφος που γνώριζαν καλύτερα από τους εισβολείς. Όταν οι ρωσικές δυνάμεις πέρασαν τη γέφυρα του ποταμού Ουζ, οι Ουκρανοί την ανατίναξαν. Η προέλαση επιβραδύνθηκε. Παραδόξως, όλοι οι άνδρες της ομάδας σώθηκαν εκείνη την ημέρα. Σήμερα είναι διασκορπισμένοι σε μέτωπα από το Ντονέτσκ μέχρι το Χάρκοβο και το Σούμι. Ο Μπαλού υπηρετεί σε μονάδα αντικατασκοπείας. Ο Κόσικ βρίσκεται σε μυστική αποστολή στα σύνορα με τη Λευκορωσία. Ο Χασίντ πολέμησε στην ανατολική Ουκρανία και υπερασπίζεται το Κραματόρσκ. Ο Σουπρούν δεν στάθηκε το ίδιο τυχερός: σκοτώθηκε στις 29 Ιουλίου 2024 από εχθρική νάρκη κοντά στο Βοβτσάνσκ. Η σύζυγός του, Μαρία, επίσης συνοριοφύλακας, λέει κάθε βράδυ στον μικρό τους γιο ότι ο πατέρας του τον προστατεύει από τον ουρανό. Η φράση αυτή συμπυκνώνει το τίμημα ενός πολέμου που μπαίνει στο πέμπτο του έτος.

Η εισβολή που ξεκίνησε ως «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» εξελίχθηκε στη σφοδρότερη σύγκρουση σε ευρωπαϊκό έδαφος μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σήμερα η Ρωσία ελέγχει περίπου το 20% της ουκρανικής επικράτειας, αν και σημαντικό μέρος αυτού βρισκόταν ήδη υπό ρωσικό ή φιλορωσικό έλεγχο πριν από το 2022. Οι μάχες συγκεντρώνονται κυρίως στο Ντονμπάς. Η Λουχάνσκ βρίσκεται σχεδόν εξ ολοκλήρου υπό ρωσικό έλεγχο, ενώ μεγάλο τμήμα του Ντονέτσκ έχει καταληφθεί. Στον νότο, η Χερσώνα και η Ζαπορίζια παραμένουν πεδία φθοράς. Ο πόλεμος έχει μεταλλαχθεί. Αν το 2022 ο τρόμος είχε όνομα «πυροβολικό», στο τέλος του 2023 όλα περιστρέφονταν γύρω από τα drones. «Τίποτα δεν γίνεται χωρίς drones», λέει στην «Καθημερινή» Έλληνας εκπαιδευτής ειδικών επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στην Ουκρανία. Από τις επιθέσεις στα χαρακώματα έως τα πλήγματα σε αστικά κέντρα, η τεχνολογία έχει αλλάξει τους κανόνες. FPV drones καθοδηγούμενα ακόμη και με οπτικές ίνες, φορητά συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, αυτοσχέδιες λύσεις και εμπορικά μέσα που μετατρέπονται σε φονικά εργαλεία. «Εκατομμύρια χιλιόμετρα οπτικών ινών καλύπτουν το μέτωπο σαν ιστός αράχνης», περιγράφει.

Ο ίδιος επισημαίνει ότι τα δυτικά δόγματα μάχης συχνά δεν λειτουργούν σε αυτό το περιβάλλον. «Από τα βίντεο βλέπει κανείς μόνο το 10% της πραγματικότητας», λέει, υπογραμμίζοντας πως η κόπωση είναι ορατή, αλλά η επιλογή της άμυνας είναι υπαρξιακή για τους Ουκρανούς. «Εύχομαι να μη ζήσει κανείς αυτό που ζουν». Ο απολογισμός είναι βαρύς. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, περίπου 15.000 άμαχοι έχουν σκοτωθεί και πάνω από 40.000 τραυματιστεί, με τον πραγματικό αριθμό να θεωρείται υψηλότερος λόγω περιορισμένης πρόσβασης σε κατεχόμενες περιοχές. Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι έχει παραδεχθεί 55.000 νεκρούς Ουκρανούς στρατιώτες, ενώ ανεξάρτητες εκτιμήσεις ανεβάζουν τις συνολικές απώλειες και από τις δύο πλευρές σε εκατοντάδες χιλιάδες. Εκατομμύρια πολίτες έχουν εγκαταλείψει τη χώρα. Πόλεις όπως η Μπαχμούτ και το Βοβτσάνσκ έχουν μετατραπεί σε ερείπια. Περίπου το 20% της ουκρανικής γης είναι σπαρμένο με νάρκες.

Η οικονομία της Ουκρανίας έχει χάσει το ένα τρίτο του ΑΕΠ της, ενώ το κόστος ανοικοδόμησης εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 500 δισ. ευρώ σε βάθος δεκαετίας. Η Ρωσία, παρά τις κυρώσεις, διατηρεί αντοχές, αν και εμφανίζονται σημάδια κόπωσης λόγω πληθωρισμού και ελλείμματος. Στο διπλωματικό πεδίο, διαδοχικοί γύροι συνομιλιών σε Κωνσταντινούπολη, Αμπού Ντάμπι και Γενεύη δεν έχουν αποδώσει απτά αποτελέσματα. Το εδαφικό παραμένει το αγκάθι. Η Ευρώπη έχει αναλάβει πλέον τον βασικό ρόλο στη χρηματοδότηση και τον εξοπλισμό του Κιέβου, με εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε στρατιωτική και οικονομική βοήθεια. Οι ΗΠΑ, μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, έχουν περιορίσει τη στήριξη χωρίς ανταλλάγματα. Στην αντίπερα όχθη, η Μόσχα έχει λάβει πυρομαχικά από τη Βόρεια Κορέα και drones από το Ιράν, ενώ κατηγορίες διατυπώνονται για έμμεση υποστήριξη από την Κίνα. Καθώς ο πόλεμος εισέρχεται στον πέμπτο χρόνο του, η αρχική ρωσική επιδίωξη για ταχεία κατάρρευση της ουκρανικής κρατικής υπόστασης δεν επετεύχθη. Η Ουκρανία στέκεται όρθια, αλλά πληγωμένη. Για τους άνδρες της Βίλτσα, το μάθημα της 24ης Φεβρουαρίου παραμένει αμετάβλητο: η ασφάλεια δεν χαρίζεται. Κατακτάται, με κόστος. Και το κόστος αυτό μετριέται σε γέφυρες που ανατινάζονται, σε πόλεις που σβήνουν από τον χάρτη και σε παιδιά που μεγαλώνουν ακούγοντας ότι ο πατέρας τους τα προστατεύει από τον ουρανό.