Ο Μπράιαν Τζόνσον και η μακροζωία: Το όνειρο της παράτασης της ζωής

Η ιδέα της μακροζωίας δεν είναι καινούργια. Από τους αλχημιστές του Μεσαίωνα έως τα σύγχρονα εργαστήρια βιοτεχνολογίας, η επιθυμία του ανθρώπου να καθυστερήσει το αναπόφευκτο υπήρξε διαχρονική. Στη σημερινή της εκδοχή, ωστόσο, η αναζήτηση αυτή αποκτά χαρακτηριστικά εντυπωσιακής τεχνολογικής παράστασης. Και στο επίκεντρο αυτής της νέας αφήγησης βρίσκεται ο Μπράιαν Τζόνσον, ένας επιχειρηματίας που μετακινήθηκε από τον κόσμο της οικονομικής τεχνολογίας στο πεδίο της βιολογικής «βελτιστοποίησης» του ανθρώπινου σώματος.

Η πιο πρόσφατη πρωτοβουλία του παρουσιάστηκε ως ένα πρόγραμμα περιορισμένης συμμετοχής, με τίτλο «Αθάνατοι». Το κόστος; Έως και ένα εκατομμύριο δολάρια ετησίως. Οι θέσεις; Μόλις τρεις. Η σπανιότητα δεν είναι τυχαία· λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής επιθυμίας, ως σήμα ότι πρόκειται για εμπειρία εξαιρετικά επιλεκτική. Στην ουσία, όμως, το πρόγραμμα φιλοδοξεί να προσφέρει πρόσβαση στο προσωπικό πρωτόκολλο που ο ίδιος ο Τζόνσον ακολουθεί τα τελευταία πέντε χρόνια: μια αυστηρή, καθημερινή ρουτίνα με εκατοντάδες μετρήσεις βιοδεικτών, εξειδικευμένες διατροφικές οδηγίες, συμπληρώματα, ιατρικές εξετάσεις υψηλής συχνότητας και συνεχή παρακολούθηση μέσω ψηφιακών εργαλείων.

Στην περιγραφή του εγχειρήματος, η τεχνητή νοημοσύνη διαδραματίζει κομβικό ρόλο. Οι συμμετέχοντες θα διαθέτουν, σύμφωνα με την παρουσίαση, μια ψηφιακή «εκδοχή» του ίδιου του Τζόνσον, διαθέσιμη σε 24ωρη βάση, που θα καθοδηγεί τις αποφάσεις υγείας με βάση δεδομένα σε πραγματικό χρόνο. Πρόκειται για μια υπόσχεση εξατομίκευσης στο έπακρο — το σώμα ως αλγόριθμος, η καθημερινότητα ως σύστημα που βελτιστοποιείται.

Ωστόσο, πίσω από τη λάμψη της καινοτομίας, η συζήτηση γίνεται γρήγορα πιο σύνθετη. Ο Τζόνσον έχει κατά το παρελθόν δημοσιοποιήσει πρακτικές που προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, όπως μεταγγίσεις αίματος με τη συμμετοχή του γιου του και πειραματικές θεραπείες που αμφισβητήθηκαν από μερίδα της επιστημονικής κοινότητας. Για τους επικριτές του, η νέα του πρωτοβουλία μοιάζει περισσότερο με συμβολική επίδειξη δύναμης και οικονομικής επιφάνειας παρά με τεκμηριωμένη ιατρική επανάσταση. Το ερώτημα τίθεται ευθέως: μπορεί πράγματι να παραταθεί ουσιαστικά η ανθρώπινη ζωή μέσα από ένα ιδιωτικό, υπερκοστολογημένο πρωτόκολλο;

Η αλήθεια είναι ότι η «βιομηχανία της μακροζωίας» βρίσκεται σε άνθηση. Από κλινικές προληπτικής ιατρικής έως startups που υπόσχονται χαρτογράφηση του βιολογικού ρολογιού, η αγορά προσελκύει ολοένα και περισσότερους επενδυτές. Ετήσιες συνδρομές δεκάδων χιλιάδων δολαρίων θεωρούνται πλέον συνηθισμένες σε κύκλους υπερπλούσιων που αντιμετωπίζουν την υγεία ως πεδίο στρατηγικής επένδυσης. Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόγραμμα των «Αθανάτων» δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά ακραία συμπύκνωση μιας ήδη διαμορφωμένης τάσης: της μετατροπής της μακροζωίας σε αγαθό υψηλής τιμής.

Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο οικονομικό. Αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη γήρανση. Η νεότητα εξιδανικεύεται, η παραγωγικότητα αποθεώνεται, η φθορά αποσιωπάται. Μέσα σε ένα περιβάλλον που ταυτίζει την αξία με την απόδοση και την εικόνα, η γήρανση βιώνεται συχνά ως απώλεια ελέγχου. Δεν είναι τυχαίο ότι ο φόβος της γήρανσης — η λεγόμενη γεροντοφοβία — εμφανίζεται ολοένα και συχνότερα όχι μόνο στην τρίτη ηλικία, αλλά ήδη από τη μέση ζωή. Σε ψυχολογικό επίπεδο, η αγωνία για τον χρόνο δεν αφορά αποκλειστικά τις ρυτίδες ή τη σωματική αντοχή. Συνδέεται με βαθύτερες υπαρξιακές ανησυχίες: την απώλεια ταυτότητας, τον περιορισμένο ορίζοντα, την ιδέα του τέλους. Όταν η αυτοεκτίμηση στηρίζεται υπερβολικά στην εξωτερική εικόνα ή στην επαγγελματική επιτυχία, κάθε ένδειξη φθοράς μπορεί να βιωθεί ως ρήγμα στον ίδιο τον πυρήνα της προσωπικότητας. Έτσι, η υπόσχεση της τεχνολογικής «νίκης απέναντι στον χρόνο» λειτουργεί όχι μόνο ως ιατρική πρόταση, αλλά και ως ψυχολογικό καταφύγιο.

Το ερώτημα που αναδύεται είναι βαθύτερο: αν η μακροζωία καταστεί προνόμιο των λίγων, ποια κοινωνία διαμορφώνεται; Η υγεία, ιστορικά, αποτέλεσε πεδίο ανισοτήτων. Όμως η ιδέα ότι η ίδια η διάρκεια της ζωής μπορεί να επεκτείνεται σημαντικά για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα, δημιουργεί νέα ηθικά και πολιτικά διλήμματα. Η παράταση του χρόνου παύει να είναι κοινή ανθρώπινη εμπειρία και μετατρέπεται σε στοιχείο κοινωνικής διάκρισης. Από την άλλη πλευρά, η επιστημονική έρευνα γύρω από τη γήρανση δεν είναι φαντασιοπληξία. Μελέτες για τους βιολογικούς μηχανισμούς της κυτταρικής φθοράς, για τη ρύθμιση των γονιδίων ή για τη σημασία της φλεγμονής στην πορεία του χρόνου προσφέρουν πραγματικές γνώσεις. Το πρόβλημα προκύπτει όταν η έρευνα συγχέεται με υποσχέσεις απόλυτης ανατροπής της ανθρώπινης μοίρας. Η διαφορά ανάμεσα στην επιβράδυνση ορισμένων δεικτών γήρανσης και στην «αθανασία» είναι τεράστια — επιστημονικά και φιλοσοφικά.

Τελικά, ίσως η πιο ριζοσπαστική στάση απέναντι στον χρόνο να μην είναι η απόπειρα πλήρους ελέγχου του, αλλά η συνειδητή του αποδοχή. Η γήρανση δεν είναι μόνο βιολογική διαδικασία· είναι και συσσώρευση εμπειρίας, αναθεώρηση προτεραιοτήτων, μετατόπιση αξιών. Σε έναν κόσμο που υπόσχεται αδιάκοπη βελτιστοποίηση, η αποδοχή της θνητότητας μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη ελευθερίας. Το πρόγραμμα του Μπράιαν Τζόνσον πιθανότατα θα βρει ενδιαφερόμενους. Η ιστορία δείχνει ότι όπου η τεχνολογία συναντά την επιθυμία για προσωπική υπέρβαση, η ζήτηση δεν λείπει. Όμως η ουσιαστική συζήτηση δεν περιορίζεται στο αν κάποιοι μπορούν να αγοράσουν επιπλέον χρόνια. Αφορά το πώς επιλέγουμε να νοηματοδοτήσουμε τον χρόνο που ήδη έχουμε. Και σε αυτό το πεδίο, καμία ετήσια συνδρομή — όσο υψηλή κι αν είναι — δεν μπορεί να προσφέρει έτοιμη απάντηση.