Καθαρά Δευτέρα, γιατί λέγεται έτσι: Η αλήθεια πίσω από το όνομα

Η Καθαρά Δευτέρα αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές ημέρες του ελληνικού εορτολογίου, συνδυάζοντας τη θρησκευτική κατάνυξη με τη λαϊκή παράδοση και τη χαρά της υπαίθρου. Σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, η ημέρα γιορτάζεται με λαγάνα, νηστίσιμα εδέσματα, πέταγμα χαρταετού και πλήθος τοπικών εθίμων που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά. Η συγκεκριμένη ημέρα σηματοδοτεί το τέλος των Αποκριών και την έναρξη της Σαρακοστής, της περιόδου δηλαδή πνευματικής προετοιμασίας για το Πάσχα. Είναι κινητή εορτή και τοποθετείται πάντοτε στην αρχή της έβδομης εβδομάδας πριν από το Ορθόδοξο Πάσχα, 48 ημέρες πριν την Ανάσταση. Από την Καθαρά Δευτέρα ξεκινά η νηστεία των σαράντα ημερών, σε ανάμνηση της νηστείας του Χριστού στην έρημο. Η ονομασία «Καθαρά» συνδέεται με την έννοια της κάθαρσης — σωματικής και πνευματικής. Η ημέρα αποτελεί αφετηρία αποχής από το κρέας και τα ζωικά προϊόντα, με το τραπέζι να γεμίζει λαγάνα, ταραμά, χαλβά, όσπρια, ελιές και θαλασσινά. Σε πολλές περιοχές της χώρας επιβιώνει το έθιμο του «ξαρτίσματος», δηλαδή του σχολαστικού καθαρισμού των μαγειρικών σκευών από τα λίπη της Αποκριάς, ώστε η κουζίνα να «υποδεχθεί» τα νηστήσιμα τρόφιμα της Σαρακοστής. Αλλού, συνηθίζεται να καταναλώνονται όσα μη νηστίσιμα τρόφιμα έχουν απομείνει, ως συμβολικό κλείσιμο της αποκριάτικης περιόδου.

Πέρα όμως από τη νηστεία, η Καθαρά Δευτέρα είναι και ημέρα λαϊκής εξωστρέφειας. Το πέταγμα του χαρταετού αποτελεί το πιο διαδεδομένο έθιμο, με τον αετό να συμβολίζει την πνευματική ανύψωση και την απελευθέρωση από τα γήινα. Σε αρκετές περιοχές αναβιώνουν παραδοσιακά δρώμενα με ρίζες στη Μικρά Ασία, όπως το Γαϊτανάκι, ένας χορός γύρω από πολύχρωμες κορδέλες που πλέκονται και ξεπλέκονται ρυθμικά. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν και τα τοπικά έθιμα: το Κάψιμο του Τζάρου στη Βόρεια Ελλάδα, τα Αλευρομουτζουρώματα στο Γαλαξίδι, ο σατιρικός «Γάμος του Κουτρούλη» στη Μεθώνη, αλλά και διονυσιακά δρώμενα με κουδούνια και προβιές ζώων, που παραπέμπουν σε αρχέγονες τελετουργίες ευφορίας και καλοτυχίας. Τα στοιχεία αυτά μαρτυρούν τη σύνδεση της ημέρας όχι μόνο με τη χριστιανική παράδοση, αλλά και με βαθύτερα λαϊκά και αγροτικά σύμβολα αναγέννησης. Η Καθαρά Δευτέρα, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια ημέρα αργίας ή ένα γιορτινό τραπέζι. Είναι ένα μεταίχμιο: από τη χαρά της Αποκριάς στην εγκράτεια της Σαρακοστής, από την κοσμική διασκέδαση στη νηστεία και τον στοχασμό. Μια γιορτή που ενώνει πίστη, παράδοση και συλλογική μνήμη, διατηρώντας ζωντανό το νήμα της ελληνικής ταυτότητας μέσα στον χρόνο.