Ντονμπάς – Ρωσία: Το 40% των Ουκρανών θα άφηνε το έδαφος με «αντάλλαγμα» ισχυρές εγγυήσεις ασφαλείας

Η προοπτική παραχώρησης εδαφών στο Ντονμπάς, άλλοτε αδιανόητη για την ουκρανική κοινωνία, επανέρχεται πλέον στο δημόσιο διάλογο ως ενδεχόμενο που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η μετατόπιση αυτή δεν προκύπτει από πολιτική επιλογή, αλλά από τη συσσωρευμένη κοινωνική και στρατιωτική φθορά έπειτα από χρόνια πολέμου, χιλιάδες απώλειες και μια σύγκρουση χωρίς σαφή ορίζοντα λήξης. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Χριστίνα Γιούρτσενκο, η οποία διατηρούσε σχολή χορού σε περιοχή του Ντονμπάς υπό ουκρανικό έλεγχο. Όπως δηλώνει, θα εγκατέλειπε περιουσία, επαγγελματική ζωή και τόπο κατοικίας, εάν αυτό σήμαινε τον οριστικό τερματισμό του πολέμου. Η θέση της δεν είναι πλέον μεμονωμένη. Αντανακλά μια τάση που αρχίζει να διαμορφώνεται σε τμήμα της ουκρανικής κοινωνίας, υπό την προϋπόθεση όμως ότι οποιαδήποτε παραχώρηση θα συνοδεύεται από αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας.

Το ζήτημα του Ντονμπάς αποτελεί τον πιο ευαίσθητο κόμβο των συνομιλιών που διεξάγονται στο Άμπου Ντάμπι μεταξύ Ουκρανίας, Ρωσίας και Ηνωμένων Πολιτειών. Η περιοχή, που περιλαμβάνει τις επαρχίες Ντονέτσκ και Λουγκάνσκ, υπήρξε τα τελευταία χρόνια το επίκεντρο των σφοδρότερων μαχών. Το Κίεβο διατηρεί περιορισμένο έλεγχο στο Ντονέτσκ, ενώ έχει απολέσει πλήρως το Λουγκάνσκ, πληρώνοντας βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες απώλειες για την άμυνα της βιομηχανικής ζώνης. Η πιθανότητα παραχώρησης των δύο επαρχιών προκαλεί έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις. Αναλυτές εκτιμούν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να διχάσει βαθιά την ουκρανική κοινωνία και να μεταβάλει καθοριστικά την εικόνα του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι, από σύμβολο αντίστασης σε ηγέτη που συναίνεσε σε απώλεια εθνικού εδάφους. Παράλληλα, εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι των περιοχών αυτών εκτιμάται ότι θα προτιμούσαν την εσωτερική μετανάστευση παρά τη ζωή υπό ρωσική διοίκηση.

Για τη Ρωσία, η κατάληψη του Ντονμπάς έχει ισχυρή συμβολική και στρατηγική αξία. Παρότι η Μόσχα δεν κατάφερε να επιτύχει τους αρχικούς της στόχους, η εδραίωση ελέγχου στην περιοχή θα μπορούσε να παρουσιαστεί από το Κρεμλίνο ως μερική δικαίωση της στρατιωτικής εκστρατείας, παρά το υψηλό κόστος σε προσωπικό και υλικό. Ο ίδιος ο Ζελένσκι έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι η Ουκρανία δεν αποδέχεται μονομερή αποχώρηση από το Ντονμπάς, αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το περιθώριο διαπραγμάτευσης. Πρότασή του περιλαμβάνει την ταυτόχρονη υποχώρηση ουκρανικών και ρωσικών δυνάμεων από την πρώτη γραμμή και τη δημιουργία αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης. Σύμφωνα με αναλυτές, πρόκειται για σενάριο που θα μπορούσε θεωρητικά να μειώσει την ένταση, χωρίς όμως να ανταποκρίνεται στις επιδιώξεις της Μόσχας, η οποία φέρεται να στοχεύει στον πλήρη έλεγχο της περιοχής.

Οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν τη μεταβαλλόμενη στάση της κοινής γνώμης. Τον Μάιο του 2022, συντριπτική πλειοψηφία των Ουκρανών απέρριπτε οποιαδήποτε εδαφική παραχώρηση. Σήμερα, σημαντικό ποσοστό δηλώνει διατεθειμένο να αποδεχθεί την απώλεια του Ντονμπάς, εφόσον αυτή συνοδευτεί από δεσμευτικές εγγυήσεις ασφαλείας. Παρ’ όλα αυτά, η πλειονότητα εξακολουθεί να αντιτίθεται, δηλώνοντας έτοιμη να αντέξει περαιτέρω στερήσεις, ακόμη και έναν παρατεταμένο χειμώνα με πλήγματα στις ενεργειακές υποδομές. Το ζήτημα των εγγυήσεων αποτελεί το κεντρικό αγκάθι. Η ουκρανική νομοθεσία απαγορεύει ρητά την παραχώρηση εδαφών, ενώ η εμπειρία προηγούμενων διεθνών δεσμεύσεων έχει ενισχύσει τη δυσπιστία του Κιέβου. Η προοπτική ένταξης στο ΝΑΤΟ έχει ουσιαστικά αποκλειστεί, ενώ οι διμερείς συμφωνίες ασφαλείας θεωρούνται ανεπαρκείς, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα της αβεβαιότητας στην αμερικανική πολιτική σκηνή.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ουκρανία επεξεργάζεται ένα εναλλακτικό δόγμα ασφάλειας, γνωστό ως «ατσάλινος σκαντζόχοιρος». Η στρατηγική αυτή, που έχει τύχει στήριξης από ευρωπαϊκούς θεσμούς, προβλέπει τη διατήρηση μεγάλου και μόνιμα εξοπλισμένου στρατού, την ανάπτυξη εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας και τη μαζική επένδυση σε drones, πυραύλους και ηλεκτρονικό πόλεμο. Όπως έχει επισημανθεί από Ουκρανούς και Ευρωπαίους αξιωματούχους, η ασφάλεια της χώρας δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά σε εξωτερικές εγγυήσεις, αλλά στη δυνατότητα αποτροπής μέσω ίδιων μέσων. Η Ουκρανία επιδιώκει να διατηρήσει δύναμη περίπου 800.000 στρατιωτών, στόχος που όμως δυσχεραίνεται από την κοινωνική κόπωση, τις λιποταξίες και το δημογραφικό βάρος του πολέμου.

Παράλληλα, η αμυντική βιομηχανία αναπτύσσεται ταχύτατα, με έμφαση στα μη επανδρωμένα συστήματα και στα όπλα μεγάλου βεληνεκούς. Ωστόσο, ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς σταθερή χρηματοδότηση, μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, η παραγωγική δυναμικότητα δεν μπορεί να αξιοποιηθεί πλήρως. Το ουκρανικό δίλημμα παραμένει ανοιχτό: ειρήνη με κόστος εδάφους ή συνέχιση του πολέμου με αβέβαιο τέλος. Η κοινωνία εμφανίζεται πιο κουρασμένη από ποτέ, αλλά ταυτόχρονα βαθιά επιφυλακτική απέναντι σε λύσεις που ενδέχεται να αναπαράγουν τη σύγκρουση στο μέλλον. Το Ντονμπάς δεν είναι πλέον μόνο στρατιωτικό μέτωπο· έχει μετατραπεί σε σημείο καμπής για το ίδιο το ουκρανικό κράτος και την ταυτότητά του μετά τον πόλεμο.