Νόμος Κατσέλη Άρειος Πάγος: Μια κρίσιμη θεσμική εξέλιξη

Σε μία εξέλιξη με ισχυρό κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα, η Ολομέλεια του Άρειος Πάγος έκρινε, με ευρεία πλειοψηφία 35–12, ότι ο τόκος στα δάνεια που έχουν ρυθμιστεί με δικαστική απόφαση βάσει του νόμου 3869/2010 (νόμος Κατσέλη) πρέπει να υπολογίζεται επί της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνολικού άληκτου κεφαλαίου της οφειλής. Η απόφαση, που εκδόθηκε στο πλαίσιο πιλοτικής δίκης, επηρεάζει περίπου 250.000 φυσικά πρόσωπα και σχεδόν 200.000 πρώτες κατοικίες, ενώ αφορά ρυθμισμένα δάνεια ύψους περίπου 12,5 δισ. ευρώ, μεγάλο μέρος των οποίων έχει ενταχθεί στον μηχανισμό κρατικών εγγυήσεων «Ηρακλής». Η κρίση του Ανώτατου Δικαστηρίου ανατρέπει την πρακτική που ακολουθήθηκε τα προηγούμενα χρόνια από τράπεζες και εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων, οι οποίες υπολόγιζαν τον τόκο επί του συνολικού κεφαλαίου, ακόμη και μετά το «κούρεμα» που είχε επιβληθεί με βάση την εμπορική αξία της πρώτης κατοικίας. Στην πράξη, αυτό οδηγούσε σε σημαντική αύξηση της συνολικής οφειλής και σε μηνιαίες δόσεις υψηλότερες από εκείνες που είχαν προσδιοριστεί δικαστικά.

Το σκεπτικό της απόφασης εδράζεται στον κοινωνικό χαρακτήρα του νόμου Κατσέλη. Όταν το δικαστήριο ρυθμίζει την οφειλή και ορίζει συγκεκριμένη δόση για χρονικό διάστημα έως και 20 έτη, αυτή η δόση αποτελεί το σημείο αναφοράς για τον εκτοκισμό. Ο νομοθέτης είχε ως βασικό κριτήριο τη διασφάλιση αξιοπρεπούς διαβίωσης του οφειλέτη και της οικογένειάς του, σε συνδυασμό με τη μεγαλύτερη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών. Η επιβολή τόκων επί ολόκληρου του κεφαλαίου, μετά τη δικαστική ρύθμιση, κρίθηκε ότι αλλοιώνει την ουσία της προστασίας. Οι αριθμητικές διαφορές που προκύπτουν από τις δύο μεθόδους είναι ενδεικτικές. Σε δάνειο 100.000 ευρώ με επιτόκιο 3% και διάρκεια 20 ετών, ο εκτοκισμός επί του συνολικού κεφαλαίου μπορεί να οδηγήσει σε συνολική επιβάρυνση περίπου 135.000 ευρώ και μηνιαία δόση άνω των 550 ευρώ. Αντίθετα, ο εκτοκισμός επί της μηνιαίας δόσης –π.χ. 416 ευρώ– περιορίζει δραστικά το ύψος των τόκων, διαμορφώνοντας συνολικό κόστος σημαντικά χαμηλότερο.

Η απόφαση δημιουργεί άμεση ανάγκη ανατιμολόγησης των ρυθμισμένων δανείων από τράπεζες και funds. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς, η αλλαγή του τρόπου εκτοκισμού συνεπάγεται απώλειες της τάξης του 1,3 δισ. ευρώ για τα χαρτοφυλάκια που έχουν αποκτηθεί ή τιτλοποιηθεί. Το γεγονός αυτό προκαλεί ανησυχία στον τραπεζικό κλάδο, με ορισμένους κύκλους να προειδοποιούν ότι ενδέχεται να επηρεαστεί η πιστωτική πολιτική στο μέλλον, είτε με αυστηρότερους όρους χρηματοδότησης είτε με περιορισμό της ρευστότητας.

Το πιο κρίσιμο, ωστόσο, ζήτημα παραμένει η αναδρομικότητα. Δηλαδή, αν η απόφαση θα ισχύσει και για τα ποσά που καταβλήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια με τον παλαιό τρόπο υπολογισμού. Σε περίπτωση θετικής απάντησης, οι δανειολήπτες θα μπορούν να διεκδικήσουν συμψηφισμό των επιπλέον ποσών με μελλοντικές δόσεις ή ακόμη και επιστροφές μέσω δικαστικών ενεργειών. Η οριστική αποσαφήνιση αναμένεται με την καθαρογραφή της απόφασης και το πλήρες σκεπτικό της. Πέρα από το οικονομικό της βάρος, η απόφαση έχει έντονη θεσμική διάσταση. Τερματίζει μια περίοδο αντιφατικών δικαστικών κρίσεων και ανασφάλειας δικαίου, ενώ επαναβεβαιώνει ότι η δικαστική προστασία δεν μπορεί να αποδυναμώνεται μέσω λογιστικών ερμηνειών. Ταυτόχρονα, ανοίγει ευρύτερη συζήτηση για το πώς θα ισορροπήσει το σύστημα μεταξύ κοινωνικής προστασίας και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Η επόμενη φάση θα κρίνει το πραγματικό εύρος της επίδρασης. Αν η αναδρομικότητα επιβεβαιωθεί, το αποτύπωμα θα είναι άμεσο και για τους ισολογισμούς των πιστωτικών ιδρυμάτων. Αν περιοριστεί σε μελλοντικές δόσεις, η προσαρμογή θα είναι πιο ελεγχόμενη. Σε κάθε περίπτωση, η απόφαση σηματοδοτεί μια καμπή στη διαχείριση των ρυθμισμένων «κόκκινων» δανείων και επαναφέρει στο προσκήνιο το βασικό ερώτημα της μεταμνημονιακής εποχής: ποια είναι τα πραγματικά όρια ανάμεσα στην οικονομική αποκατάσταση των τραπεζών και την ουσιαστική προστασία της πρώτης κατοικίας.