Η σκιά της Ρόδου πάνω από τις δηλώσεις Τσίπρα

Με τον γνώριμο καταγγελτικό τόνο και με το βλέμμα στραμμένο εκ νέου προς τον πρωθυπουργικό θώκο, ο Αλέξης Τσίπρας επανέρχεται στον δημόσιο λόγο, επιλέγοντας ωστόσο να τοποθετηθεί για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής — έναν τομέα στον οποίο η προηγούμενη κυβερνητική του πορεία έχει αφήσει βαρύ πολιτικό αποτύπωμα, ιδίως μετά τις επιλογές που οδήγησαν στη Συμφωνία των Πρεσπών. Αφορμή για τη νέα του παρέμβαση αποτέλεσε η εκδήλωση στην Κοζάνη, όπου παρουσίασε την «Ιθάκη» και επέλεξε, μεταξύ άλλων, να αναφερθεί και σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής.

Στο πλαίσιο αυτό μίλησε και για το ενδεχόμενο ένταξης της Κύπρου στο ΝΑΤΟ, εμφανιζόμενος κατηγορηματικός ότι μια τέτοια εξέλιξη «μόνο σε νέους κινδύνους μπορεί να οδηγήσει» και δεν μπορεί να προσφέρει ασφάλεια και σταθερότητα στην περιοχή. Δήλωση που… άρεσε ιδιαιτέρως στους γείτονες, με το CNN Turk να αναφέρει χαρακτηριστικά:«O Mακρόν θέλει να εντάξει στην πυρηνική ομπρέλα του 8 χώρες που ανάμεσα τους είναι και η Ελλάδα. Και αυτά θα συζητηθούν στη σύνοδο για την πυρηνική ενέργεια που θα διεξαχθεί στο Παρίσι και θα προσπαθήσει να πείσει τους ηγέτες. Έχει ενδιαφέρον και η είδηση από την αντιπολιτευόμενη ιστοσελίδα Documento, η οποία έχει έναν ισχυρισμό σχετικά με τη φρεγάτα “Κίμων” που προκαλεί το ενδιαφέρον. Το Documento λέει πως ο “Κίμων” δεν προστατεύει την Κύπρο αλλά το Ισραήλ, καθώς έχουν καταστραφεί κάποια από τα αμερικανικά ραντάρ και έχει ως αποστολή την προστασία του εναέριου χώρου του Ισραήλ, καθώς και ότι η Ελλάδα έχει εμπλακεί άμεσα στον πόλεμο. Επίσης, ο πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδας Αλέξης Τσίπρας εξέφρασε την αντίθεσή του στην ένταξη των Ελληνοκυπρίων στο ΝΑΤΟ καθώς – όπως ανέφερε – αυτό δεν θα φέρει ηρεμία, και σταθερότητα στην Κύπρο και μαζί του θα φέρει κάποιους κινδύνους».

Η τοποθέτηση ωστόσο του Αλέξη Τσίπρα επανέφερε στη μνήμη πολλών τον ρόλο που είχε διαδραματίσει ο ίδιος πριν από λίγα χρόνια στην υπόθεση της Βόρειας Μακεδονίας. Ο πρώην πρωθυπουργός — ο πολιτικός που με τη Συμφωνία των Πρεσπών παρέδωσε το όνομα και τη γλώσσα της Μακεδονίας και άνοιξε τον δρόμο για την ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ — δηλώνει σήμερα ότι «η ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ μόνο σε νέους κινδύνους μπορεί να οδηγήσει. Καμία ασφάλεια και σταθερότητα δεν μπορεί να επιφέρει αυτή η επιλογή». Η αντίφαση είναι εμφανής. Το 2018 η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ προχώρησε στη Συμφωνία των Πρεσπών, παρουσιάζοντας τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ στα Βαλκάνια ως στρατηγική επιλογή σταθερότητας για την περιοχή.

Η Αθήνα όχι μόνο δεν αμφισβήτησε τότε τη διεύρυνση της Συμμαχίας, αλλά στήριξε ενεργά και την ενταξιακή πορεία της Βόρειας Μακεδονίας. Η ένταξή της ολοκληρώθηκε το 2020, μετά την άρση του ελληνικού βέτο που για χρόνια μπλόκαρε τη διαδικασία. Σήμερα όμως, όταν η συζήτηση αφορά την Κύπρο, η ίδια προοπτική εμφανίζεται από τον ίδιο πολιτικό χώρο ως πηγή κινδύνων. Για το ζήτημα έκανε ένα σύντομο σχόλιο και ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου, ο οποίος σημείωσε ότι «ένας τέως εκλεγμένος πρωθυπουργός σχολιάζει άκρως υποτιμητικά, με τοξικότητα, τον δύο φορές εκλεγμένο πρωθυπουργό», προσθέτοντας ότι τέτοιες τοποθετήσεις θυμίζουν τη ρητορική του «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο».

Το θέμα επαναφέρει στη μνήμη και ένα περιστατικό από την περίοδο διακυβέρνησης Τσίπρα που τότε είχε προκαλέσει αίσθηση. Το 2016, κατά τη διάρκεια ταξιδιού του τότε πρωθυπουργού στο Ιράν, σημειώθηκε μια μικρή αλλά χαρακτηριστική διπλωματική ένταση. Το πρωθυπουργικό αεροσκάφος επρόκειτο να πραγματοποιήσει στάση ανεφοδιασμού στη Ρόδο και στη συνέχεια να συνεχίσει την πτήση του μέσω τουρκικού εναέριου χώρου προς την Τεχεράνη. Η Τουρκία αντέδρασε και απαίτησε να μην πραγματοποιηθεί ανεφοδιασμός στο νησί, επικαλούμενη το επιχείρημα ότι το κυβερνητικό αεροσκάφος θεωρείται στρατιωτικό και ότι η Ρόδος είναι — κατά την τουρκική θέση — αποστρατιωτικοποιημένο νησί. Μάλιστα προτάθηκε ως εναλλακτική λύση το αεροσκάφος να ανεφοδιαστεί στην Άγκυρα ώστε να δοθεί άδεια υπέρπτησης. Η ελληνική πλευρά δεν αποδέχθηκε αυτή την πρόταση. Ωστόσο το σχέδιο πτήσης άλλαξε και το κυβερνητικό Embraer ακολούθησε τελικά μια πολύ μεγαλύτερη διαδρομή, μέσω Αιγύπτου, Κύπρου, Ιορδανίας και Σαουδικής Αραβίας, πριν φτάσει στο Ιράν.

Το επεισόδιο εκείνο ανέδειξε, για πολλούς, την πάγια τακτική της Άγκυρας να επιχειρεί να δημιουργεί προηγούμενα γύρω από το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών του Αιγαίου. Σήμερα, το γεωπολιτικό περιβάλλον είναι διαφορετικό και η ελληνική εξωτερική πολιτική επιχειρεί να κινηθεί σε μια πιο ενεργητική κατεύθυνση. Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη έχει επιλέξει να τοποθετεί την Ελλάδα με σαφήνεια στο δυτικό σύστημα ασφάλειας και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες στις κρίσιμες εξελίξεις της περιοχής. Αυτό φάνηκε ήδη από την αρχή του πολέμου στην Ουκρανία, όταν η Αθήνα ήταν από τις χώρες που έσπευσαν να στηρίξουν πολιτικά και υλικά τη χώρα που δέχθηκε την εισβολή της Ρωσίας, στέλνοντας το μήνυμα ότι η υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου δεν μπορεί να είναι επιλεκτική.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα προετοιμάζεται για ενεργότερη παρουσία και σε διεθνείς αποστολές σταθεροποίησης. Στο κυβερνητικό σχέδιο βρίσκεται η συμμετοχή ελληνικής δύναμης στη Διεθνή Δύναμη Σταθεροποίησης στη Γάζα, με αποστολή περίπου 100 έως 150 στελεχών. Ωστόσο, το σημείο όπου η ελληνική διπλωματία επέλεξε να κινηθεί πιο καθαρά ήταν η Κύπρος. Σε μια περίοδο αυξανόμενης έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο, η Αθήνα δεν περιορίστηκε σε ρόλο παρατηρητή. Αντίθετα, κινήθηκε πρώτη. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ήταν από τους πρώτους ηγέτες που επέλεξαν να βρεθούν στο νησί, στέλνοντας από την αρχή το μήνυμα ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν θα μείνει μόνη απέναντι στις πιέσεις.

Η κίνηση αυτή δεν είχε μόνο συμβολική σημασία. Αποτέλεσε και διπλωματική πρωτοβουλία. Η παρουσία του Έλληνα πρωθυπουργού στην Κύπρο λειτούργησε ως καταλύτης για να ενεργοποιηθούν και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις στην περιοχή. Στην πράξη, η Ελλάδα ήταν η χώρα που έσυρε τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προς τη νοτιοανατολική Μεσόγειο, μετατρέποντας την ασφάλεια της Κύπρου σε ευρωπαϊκό ζήτημα. Η τριμερής παρουσία στην Πάφο με τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Εμανουέλ Μακρόν επιβεβαίωσε αυτή τη στρατηγική. Ο Γάλλος πρόεδρος δήλωσε ότι «όταν επιτίθεται κάποιος στην Κύπρο, επιτίθεται στην Ευρώπη», ενώ ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπογράμμισε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν είναι και δεν θα μείνει ποτέ μόνη.

Από τη Λευκωσία η στάση αυτή αναγνωρίστηκε ως ιδιαίτερα σημαντική. Κυπριακές κυβερνητικές πηγές μίλησαν ανοιχτά για τη σημασία της άμεσης κινητοποίησης της Αθήνας, υπογραμμίζοντας ότι η Ελλάδα ήταν η πρώτη που έσπευσε να μετατρέψει μια περιφερειακή ένταση σε ευρωπαϊκό ζήτημα ασφάλειας. Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία της διαφοράς που αναδεικνύεται σήμερα στον δημόσιο διάλογο για την εξωτερική πολιτική: από τη μία μια περίοδος που συχνά χαρακτηρίστηκε από αντιφάσεις και αμφιλεγόμενες επιλογές· και από την άλλη μια στρατηγική που επιχειρεί να τοποθετήσει την Ελλάδα ως ενεργό παράγοντα στις εξελίξεις της περιοχής και να δώσει σαφές γεωπολιτικό στίγμα στη νοτιοανατολική Μεσόγειο.