Ευρώπη: Από παγκόσμιος παίκτης σε θεατή

Στα τέλη του 15ου αιώνα, η Ιταλία ήταν το κέντρο του κόσμου. Οι πόλεις της ήταν πλούσιες, καινοτόμες, πολιτιστικά αξεπέραστες. Η Βενετία κυριαρχούσε στις θάλασσες, η Φλωρεντία στην τέχνη και τα χρηματοοικονομικά, το Μιλάνο στην τεχνολογία και το εμπόριο. Για την Ευρώπη της εποχής, η ιταλική χερσόνησος δεν ήταν απλώς προηγμένη· ήταν το μέτρο σύγκρισης. Κι όμως, μέσα σε λίγες δεκαετίες, αυτή η πρωτοκαθεδρία κατέρρευσε. Η Ιταλία δεν έχασε μόνο την οικονομική της δυναμική, αλλά και την πολιτική της αυτονομία. Παρέμεινε πολιτιστικά σπουδαία — αλλά έπαψε να είναι ισχυρή. Σήμερα, η Ευρώπη διατρέχει έναν ανησυχητικά παρόμοιο κίνδυνο. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε πρότυπο: οικονομικής ανάπτυξης, κοινωνικού κράτους, τεχνολογικής προόδου, δημοκρατικής σταθερότητας. Όμως τις τελευταίες δύο δεκαετίες, αυτή η υπεροχή διαβρώνεται. Όχι θεαματικά, αλλά σταθερά.

Η ανάπτυξη είναι ασθενική, η καινοτομία αποσπασματική, η γεωπολιτική επιρροή περιορισμένη. Την ίδια ώρα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ασία προχωρούν ταχύτερα σε όλους τους τομείς που θα καθορίσουν τον 21ο αιώνα: τεχνητή νοημοσύνη, βιοτεχνολογία, διαστημικές εφαρμογές, άμυνα, ενεργειακή τεχνολογία. Η Ευρώπη εξακολουθεί να προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες. Οι πόλεις της είναι γεμάτες τουρίστες, τα ιστορικά της κέντρα ακμάζουν, τα μουσεία της γεμίζουν. Όμως ο τουρισμός —όσο κερδοφόρος κι αν είναι— δεν μπορεί να υποκαταστήσει την παραγωγική ισχύ. Ούτε να καλύψει το κενό που αφήνει η απώλεια βιομηχανικής και τεχνολογικής πρωτοπορίας. Υπάρχει ένας υπόγειος κίνδυνος: η Ευρώπη να μετατραπεί σε έναν όμορφο, ασφαλή, πολιτιστικά πλούσιο τόπο, αλλά χωρίς καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος.

Το τεχνολογικό χάσμα

Όπως ακριβώς η Αναγεννησιακή Ιταλία έμεινε προσκολλημένη σε τεχνολογίες που ξεπεράστηκαν —στις γαλέρες της Μεσογείου, όταν ο κόσμος περνούσε στις ωκεάνιες καραβέλες— έτσι και η σύγχρονη Ευρώπη δείχνει συχνά απρόθυμη ή αργή να επενδύσει στην κλίμακα που απαιτεί η νέα εποχή. Στην τεχνητή νοημοσύνη, οι ευρωπαϊκές επενδύσεις υπολείπονται δραματικά εκείνων των ΗΠΑ. Εταιρείες όπως η OpenAI έχουν αποτιμήσεις που θυμίζουν κρατικούς προϋπολογισμούς, ενώ τα ευρωπαϊκά αντίστοιχα —όπως η Mistral AI— παραμένουν συγκριτικά μικρά. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στην κβαντική τεχνολογία, στις μπαταρίες, στο διάστημα. Δεν λείπουν οι ιδέες ούτε το ανθρώπινο κεφάλαιο. Αυτό που λείπει είναι η κλίμακα, η χρηματοδότηση, η πολιτική απόφαση να στηριχθούν οι ευρωπαϊκές καινοτομίες μέχρι να γίνουν παγκόσμιοι παίκτες. Έτσι, πολλές από τις πιο ελπιδοφόρες νεοφυείς επιχειρήσεις καταλήγουν να μεταναστεύουν στις ΗΠΑ, όπου βρίσκουν κεφάλαια, αγορές και ρίσκο. Η Ευρώπη, όπως κάποτε η Ιταλία, μοιάζει να παράγει ταλέντο — αλλά να αφήνει άλλους να το αξιοποιούν.

Ο πυρήνας του προβλήματος δεν είναι τεχνοκρατικός. Είναι βαθιά πολιτικός. Η Ιταλία της Αναγέννησης δεν κατέρρευσε επειδή της έλειπε ο πλούτος ή η ευφυΐα, αλλά επειδή ήταν κατακερματισμένη. Πόλεις-κράτη σε διαρκή ανταγωνισμό, ανίκανες να συντονιστούν μπροστά σε εξωτερικές απειλές. Το αποτέλεσμα ήταν αναπόφευκτο: άλλες δυνάμεις εκμεταλλεύτηκαν αυτή τη διάσπαση. Η σύγχρονη Ευρώπη, παρά τα θεσμικά της επιτεύγματα, συχνά λειτουργεί με παρόμοιο τρόπο. Διαφωνίες για την ενέργεια, το χρέος, τη μετανάστευση, τη βιομηχανική πολιτική. Αργά αντανακλαστικά στην άμυνα. Περιορισμένη κοινή στρατηγική για την τεχνολογία και τις αγορές κεφαλαίου. Το αποτέλεσμα είναι μια Ένωση που συχνά αντιδρά αντί να προλαμβάνει. Που ρυθμίζει με επιμέλεια, αλλά επενδύει με δισταγμό.

Υπάρχει ακόμη χρόνος;

Σε αντίθεση με την Ιταλία του 16ου αιώνα, η Ευρώπη δεν είναι εγκλωβισμένη από τη γεωγραφία ή την ιστορία. Διαθέτει ενιαία αγορά, κοινό νόμισμα, θεσμούς, πανεπιστήμια, βιομηχανική βάση. Διαπρέπει ακόμη σε τομείς όπως τα φάρμακα, η πράσινη ενέργεια, η αεροδιαστημική, ο προηγμένος σχεδιασμός. Οι λύσεις είναι γνωστές και έχουν περιγραφεί αναλυτικά — ακόμη και από προσωπικότητες όπως ο Mario Draghi. Αυτό που λείπει δεν είναι η γνώση, αλλά η πολιτική βούληση: να αναληφθεί κόστος σήμερα για να αποφευχθεί η περιθωριοποίηση αύριο. Η Ιταλία παρέμεινε πολιτιστικά λαμπρή, αλλά έχασε την ισχύ της. Έγινε τόπος θαυμασμού, όχι αποφάσεων. Η ιστορία δείχνει ότι ο πολιτισμός μπορεί να επιβιώσει χωρίς δύναμη — αλλά όχι να καθορίσει τον κόσμο. Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά στο ίδιο σταυροδρόμι. Ή θα επενδύσει στο μέλλον της, ή θα αρκεστεί στο παρελθόν της. Ή θα ξυπνήσει, ή θα αποδεχθεί τον ρόλο της ως μια ήπειρος μνημείων, αναμνήσεων και ηχών από μια δόξα που κάποτε υπήρξε.