Έλον Μασκ για ρομπότ: Το Tesla Optimus θα μπορεί να φροντίζει τους ηλικιωμένους

Η δημόσια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη συχνά κινείται ανάμεσα στον ενθουσιασμό και τον φόβο. Στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, ο Έλον Μασκ επανέφερε το θέμα με έναν τρόπο που αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα της εποχής: τη φροντίδα των ηλικιωμένων σε έναν κόσμο που γερνά ταχύτερα απ’ όσο μπορεί να ανταποκριθεί το ανθρώπινο δυναμικό. Μιλώντας ενώπιον πολιτικών, οικονομικών και τεχνολογικών ηγετών στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, ο Μασκ περιέγραψε μια πραγματικότητα που δύσκολα αμφισβητείται. Οι κοινωνίες της Δύσης –και όχι μόνο– αντιμετωπίζουν έλλειψη φροντιστών, ενώ τα παραδοσιακά μοντέλα περίθαλψης, όπως τα γηροκομεία ή η ιδιωτική κατ’ οίκον φροντίδα, γίνονται ολοένα και πιο ακριβά και συχνά ανεπαρκή. Σε αυτό το κενό, ο ίδιος βλέπει τη ρομποτική και την τεχνητή νοημοσύνη όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως αναγκαιότητα.

Το κεντρικό παράδειγμα του οράματός του είναι το Tesla Optimus, το ανθρωποειδές ρομπότ που σχεδιάζεται για να εκτελεί οικιακές εργασίες και να προσφέρει προσωπική υποστήριξη. Σύμφωνα με τον Μασκ, στο μέλλον τέτοια ρομπότ θα μπορούσαν να είναι τόσο κοινά όσο οι ηλεκτρικές συσκευές: παρόντα στο σπίτι, αθόρυβα, διαθέσιμα ανά πάσα στιγμή. Η υπόσχεση είναι δελεαστική: ένα σύστημα που μπορεί να βοηθά έναν ηλικιωμένο να κινηθεί, να θυμάται τη φαρμακευτική του αγωγή, να προετοιμάσει φαγητό ή απλώς να βρίσκεται εκεί όταν η μοναξιά γίνεται βάρος. Η αισιοδοξία αυτή δεν είναι αποκομμένη από τις πρόσφατες εξελίξεις στη γενετική τεχνητή νοημοσύνη. Εφαρμογές όπως το ChatGPT, το Gemini ή το Copilot έχουν ήδη δείξει ότι οι μηχανές μπορούν να επικοινωνούν με φυσικό λόγο, να προσαρμόζονται στον χρήστη και να δημιουργούν την αίσθηση διαλόγου. Σε συνδυασμό με ένα ανθρωπόμορφο σώμα, αυτή η «έξυπνη» επικοινωνία μετατρέπει το ρομπότ από εργαλείο σε συνοδό.

Ωστόσο, εδώ ακριβώς αρχίζουν τα πιο σύνθετα ερωτήματα. Ειδικοί στον τομέα της ηθικής της τεχνολογίας επισημαίνουν ότι η ανθρωπόμορφη σχεδίαση και η προσομοίωση ενσυναίσθησης δημιουργούν προσδοκίες που υπερβαίνουν τη λειτουργικότητα. Ένα ρομπότ που μοιάζει να «καταλαβαίνει» μπορεί να καλύψει πρακτικές ανάγκες, αλλά τι συμβαίνει όταν υποκαθιστά την ανθρώπινη παρουσία; Πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στη βοήθεια και στην απομόνωση; Η προοπτική αυτή είναι διττή. Από τη μία πλευρά, για πολλούς ηλικιωμένους η δυνατότητα να παραμείνουν στο σπίτι τους, με μεγαλύτερη αυτονομία και χωρίς το αίσθημα ότι «επιβαρύνουν» την οικογένειά τους, αποτελεί ισχυρό επιχείρημα υπέρ της ρομποτικής φροντίδας. Από την άλλη, υπάρχει ο φόβος ότι η κοινωνία θα βρει στην τεχνολογία μια εύκολη δικαιολογία για να αποσυρθεί από τη συλλογική ευθύνη της φροντίδας, μεταθέτοντάς την σε μηχανές που δεν κουράζονται, δεν διαμαρτύρονται και –κυρίως– δεν κοστίζουν συναισθηματικά.

Ο ίδιος ο Μασκ υποστηρίζει ότι ο στόχος δεν είναι η αντικατάσταση της ανθρώπινης σχέσης, αλλά η συμπλήρωσή της. Τα ρομπότ, όπως τα φαντάζεται, θα προσαρμόζονται στις ανάγκες κάθε ανθρώπου και θα λειτουργούν ως υποστήριξη, όχι ως υποκατάστατο οικογένειας ή κοινότητας. Το ερώτημα, όμως, παραμένει ανοιχτό: πώς μεταφράζεται αυτή η πρόθεση σε πράξη, σε μαζική κλίμακα και μέσα σε κοινωνίες που ήδη δοκιμάζονται από τη μοναξιά και την αποξένωση; Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται πολλά στη φροντίδα των ηλικιωμένων, ίσως περισσότερα από κάθε προηγούμενη τεχνολογική επανάσταση. Ταυτόχρονα, όμως, φέρνει στο προσκήνιο ένα παλιό δίλημμα με νέο πρόσωπο: μέχρι ποιο σημείο η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και από ποιο σημείο και μετά τον αντικαθιστά; Η απάντηση δεν θα δοθεί μόνο από τους μηχανικούς και τους επιχειρηματίες, αλλά από τις κοινωνίες που θα κληθούν να αποφασίσουν τι είδους φροντίδα θεωρούν πραγματικά ανθρώπινη.