Πόλεμος στην Ουκρανία: Οι γυναίκες σε μια ζωή χωρίς βεβαιότητες

Σε ένα wine bar στο Κίεβο, νωρίς το βράδυ του Σαββάτου, η 34χρονη Ντάρια ανοίγει μια εφαρμογή γνωριμιών, κάνει λίγα λεπτά scroll και την κλείνει. Λέει ότι δεν έχει βγει «σε κανονικό ραντεβού» από τότε που ξέσπασε ο πόλεμος. Τέσσερα χρόνια σύγκρουσης έχουν ανατρέψει σχεδόν κάθε πτυχή της καθημερινότητας στην Ουκρανία και, όλο και περισσότερο, διαμορφώνουν αποφάσεις ζωής που άλλοτε θεωρούνταν αυτονόητες: τις σχέσεις, τη δημιουργία οικογένειας, την απόκτηση παιδιών. Σε εκτενές ρεπορτάζ του, το BBC καταγράφει πώς ο πόλεμος μετασχηματίζει τον κοινωνικό ιστό μιας χώρας που ήδη πριν από την εισβολή του 2022 αντιμετώπιζε σοβαρό δημογραφικό πρόβλημα. Εκατομμύρια Ουκρανές που έφυγαν τους πρώτους μήνες της ρωσικής εισβολής έχουν πλέον χτίσει νέες ζωές και σχέσεις στο εξωτερικό. Ταυτόχρονα, εκατοντάδες χιλιάδες άνδρες απουσιάζουν, είτε επειδή υπηρετούν στο μέτωπο είτε επειδή ζουν εκτός χώρας. Για όσες γυναίκες έμειναν πίσω, η προοπτική να γνωρίσουν σύντροφο και να σχεδιάσουν οικογένεια μοιάζει όλο και πιο μακρινή.

Η 28χρονη Χριστίνα, που ζει στο Λβιβ, περιγράφει μια πόλη όπου «φαίνεται» ότι οι άνδρες είναι λιγότεροι. Προσπαθεί να γνωρίσει κάποιον μέσω εφαρμογών, χωρίς αποτέλεσμα. Πολλοί άνδρες, λέει, φοβούνται να κυκλοφορήσουν, αποφεύγοντας τις ομάδες στρατολόγησης στους δρόμους, ενώ όσοι έχουν επιστρέψει από το μέτωπο κουβαλούν συχνά βαρύ ψυχικό τραύμα. «Πολλοί είναι τραυματισμένοι από αυτά που έχουν δει», λέει, περιγράφοντας μια καθημερινότητα όπου ακόμη και η ιδέα μιας σχέσης μοιάζει φορτωμένη. Η Ντάρια συνοψίζει τις επιλογές που βλέπει μπροστά της σε τρεις κατηγορίες: άνδρες που αποφεύγουν τη στράτευση και δεν βγαίνουν από το σπίτι, στρατιώτες που μπορούν να συντηρήσουν μόνο σχέσεις από απόσταση με σπάνιες επιστροφές από το μέτωπο – «χτίζεις κάτι και μετά φεύγει» – ή νεότερους άνδρες κάτω των 25 ετών, οι οποίοι έχουν μεγαλύτερη ευχέρεια να φύγουν από τη χώρα. Καμία από αυτές τις προοπτικές δεν της δίνει την αίσθηση σταθερότητας.

Από την πλευρά των στρατιωτών, η αβεβαιότητα καθιστά τη δέσμευση σχεδόν αδιανόητη. Ο Ρουσλάν, που υπηρετεί στην περιοχή του Χάρκοβο, αναρωτιέται τι μπορεί να προσφέρει σε μια σχέση «πέρα από μία-δύο επισκέψεις τον χρόνο, λίγα λουλούδια και μερικά τηλεφωνήματα». Ο 31χρονος χειριστής drones Ντένις, σε ηχητικό μήνυμα από την ανατολική Ουκρανία, λέει ότι είναι αδύνατο να υποσχεθείς μέλλον όταν «κάθε μέρα υπάρχει ο κίνδυνος να σκοτωθείς ή να τραυματιστείς» και τότε όλα τα σχέδια να καταρρεύσουν. Οι συνέπειες αυτής της συνθήκης αποτυπώνονται πια και στους αριθμούς. Από την έναρξη της εισβολής, οι γάμοι μειώθηκαν δραματικά, από περίπου 223.000 το 2022 σε 150.000 το 2024. Την ίδια στιγμή, οι θάνατοι αυξάνονται, η μετανάστευση συνεχίζεται – με περισσότερους από έξι εκατομμύρια ανθρώπους να έχουν φύγει από το 2022, σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΗΕ – και οι γεννήσεις καταγράφουν ιστορικό χαμηλό. Όλα μαζί οδηγούν σε συρρίκνωση πληθυσμού και εργατικού δυναμικού, με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην οικονομία και την κοινωνία.

Ο δημογράφος Ολεξάντρ Χλαντούν από την Εθνική Ακαδημία Επιστημών της Ουκρανίας μιλά ανοιχτά για «κοινωνική καταστροφή του πολέμου». Υπενθυμίζει ότι η Ουκρανία είχε ήδη χάσει πληθυσμό τις προηγούμενες δεκαετίες, από 52 εκατομμύρια το 1992 σε περίπου 41 εκατομμύρια το 2022, λόγω υψηλής θνησιμότητας, μετανάστευσης και χαμηλών γεννήσεων. Ο πόλεμος, όπως λέει, επιτάχυνε όλες αυτές τις τάσεις. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, οι γεννήσεις το 2022 «κρατήθηκαν» εν μέρει από εγκυμοσύνες που είχαν ξεκινήσει πριν από την εισβολή. Το 2023 κάποιοι απέκτησαν παιδιά με την ελπίδα ότι ο πόλεμος θα τελείωνε σύντομα. Το 2024, όμως, όταν έγινε σαφές ότι η ειρήνη δεν είναι κοντά, η πτώση επιταχύνθηκε. Ο δείκτης γονιμότητας εκτιμάται πλέον στο 0,9 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το 2,1 που απαιτείται για τη σταθεροποίηση του πληθυσμού.

Ακόμη και ζευγάρια που παραμένουν μαζί ζουν μέσα στην αβεβαιότητα. Η 33χρονη Ολένα, αστυνομικός και εκπαιδεύτρια στρατιωτικών, επισκέπτεται κλινική γονιμότητας στα περίχωρα του Λβιβ για να προχωρήσει σε κατάψυξη ωαρίων, καθώς αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Περιγράφει πώς πριν από τον πόλεμο η ζωή ήταν «γεμάτη ελπίδα», ενώ μετά το 2022 «ένιωθες ότι όλα σταμάτησαν». Σήμερα μιλά για τη γονεϊκότητα ακόμη και ως καθήκον: «Το κάνω για μένα, για την οικογένειά μου και για την Ουκρανία».

Η γυναικολόγος και διευθύντρια της κλινικής, δρ Λιούμποβ Μιχαϊλίσιν, προειδοποιεί ότι το χρόνιο στρες, η αϋπνία και το ψυχολογικό τραύμα –ιδίως για όσους βρίσκονται στο μέτωπο– μπορούν να επηρεάσουν τη γονιμότητα για χρόνια, με συνέπειες που θα φανούν ακόμη κι όταν τελειώσουν οι εχθροπραξίες. Η ουκρανική κυβέρνηση έχει εκπονήσει στρατηγικές στήριξης, όπως προσιτή παιδική φροντίδα και πολιτικές στέγασης, ωστόσο, όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, στηρίζονται κυρίως σε τοπικές αρχές και όχι σε ισχυρή κεντρική χρηματοδότηση, με αποτέλεσμα πολλά σχέδια να μένουν στα χαρτιά. Ο Χλαντούν αναγνωρίζει ότι όσο οι μέλλουσες μητέρες και τα παιδιά ζουν υπό την απειλή του πολέμου, τέτοιες πολιτικές δύσκολα μπορούν να αποδώσουν.

Η Εθνική Ακαδημία Επιστημών εκτιμά ότι οι επιπτώσεις θα διαρκέσουν πολύ πέρα από το τέλος της σύγκρουσης και δεν αποκλείει σενάριο πληθυσμού μόλις 25,2 εκατομμυρίων το 2051, λιγότερο από το μισό του πληθυσμού του 1992. Σήμερα, η Ουκρανία έχει ήδη περίπου 17 εκατομμύρια λιγότερους κατοίκους από την ανεξαρτησία της και μόνο η επιστροφή σημαντικού μέρους των 6,5 εκατομμυρίων που ζουν στο εξωτερικό θα μπορούσε να αλλάξει γρήγορα την εικόνα – κάτι που δεν θεωρείται δεδομένο, ακόμη και μετά τον πόλεμο. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η Ντάρια περιγράφει μια καθημερινότητα όπου «ο προγραμματισμός του μέλλοντος μοιάζει εύθραυστος, σχεδόν αφελής». Λέει ότι έχει αποδεχθεί το ενδεχόμενο να μείνει μόνη, όχι επειδή το επιλέγει, αλλά επειδή ο πόλεμος «ξαναγράφει» τα όρια του εφικτού. Το να μάθει να ζει με αυτή την αβεβαιότητα, λέει, είναι κι αυτό «μια μορφή επιβίωσης».

Φωτογραφίες αρχείου