Πόλεμος – Ευρώπη: Τι έπαθαν οι στρατηγοί και φωνάζουν

Όταν ο αρχηγός των γαλλικών ενόπλων δυνάμεων Φαμπιέν Μαντόν δήλωσε δημόσια ότι «πρέπει να αποδεχτούμε πως θα χάσουμε τα παιδιά μας», η φράση δεν λειτούργησε απλώς ως στρατιωτική προειδοποίηση. Για τη γαλλική κοινωνία ήταν ένα σοκ – μια ωμή υπενθύμιση ότι ο πόλεμος, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, παύει να αντιμετωπίζεται ως θεωρητικό σενάριο. Η προειδοποίηση του Μαντόν, τον Νοέμβριο, αφορούσε το ενδεχόμενο άμεσης σύγκρουσης με τη Ρωσία έως το 2030. Και το μήνυμα ήταν σαφές: δεν πρόκειται για υπόθεση αποκλειστικά του στρατού. Αν η Γαλλία –και κατ’ επέκταση η Ευρώπη– δεν προετοιμαστεί να «υποστεί», τότε θα είναι ευάλωτη. Ο Γάλλος στρατηγός δεν είναι εξαίρεση. Τον Δεκέμβριο, η επικεφαλής των βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών Μπλεϊζ Μετρέγουελι περιέγραψε με μια φράση τη νέα πραγματικότητα: η Ευρώπη βρίσκεται «σε έναν ενδιάμεσο χώρο, ανάμεσα στην ειρήνη και τον πόλεμο».

Για τις χώρες που συνορεύουν ή βρίσκονται σε άμεση εγγύτητα με τη Ρωσία – τις Βαλτικές χώρες, την Πολωνία, τις σκανδιναβικές χώρες – αυτή η λογική δεν είναι καινούργια. Εκεί, η έννοια της διαρκούς ετοιμότητας αποτελεί σχεδόν αυτονόητο κομμάτι της κρατικής πολιτικής. Στις μεγάλες πρωτεύουσες της δυτικής Ευρώπης, όμως, η απειλή παραμένει σε μεγάλο βαθμό «τηλεοπτική»: κάτι που συμβαίνει αλλού, κάτι που παρακολουθείς από απόσταση. Όπως επισημαίνει ο The Economist, ακόμη κι όταν οι στρατιωτικοί προειδοποιούν ανοιχτά, μεγάλο μέρος της κοινωνίας δυσκολεύεται να πιστέψει ότι το σενάριο μπορεί να τη φτάσει.

Το ΝΑΤΟ μιλά για πόλεμο παλαιάς κλίμακας

Το κλίμα αυτό άρχισε να αλλάζει και στο ανώτατο πολιτικοστρατιωτικό επίπεδο. Στις 11 Δεκεμβρίου, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, προειδοποίησε ότι η Συμμαχία πρέπει να είναι έτοιμη για «πολέμους της κλίμακας που έζησαν οι παππούδες μας». Λίγες ημέρες αργότερα, ο αρχηγός των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων, αρχιπτέραρχος Ρίτσαρντ Νάιτον, ξεκαθάρισε πως η ασφάλεια «δεν μπορεί πλέον να ανατίθεται αποκλειστικά στους επαγγελματικούς στρατούς». Οι δηλώσεις αυτές προκαλούν αντιδράσεις. Στη Γαλλία, ο επικεφαλής του Κομμουνιστικού Κόμματος Φαμπιέν Ρουσέλ χαρακτήρισε την τοποθέτηση Μαντόν «πολεμοκαπηλεία». Παρ’ όλα αυτά, σε ολόκληρη την Ευρώπη διαμορφώνεται σταδιακά μια κοινή κατεύθυνση: ενίσχυση εφεδρειών και προετοιμασία των κοινωνιών για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

Στη Γερμανία, εγκρίθηκε νέο μοντέλο στρατολόγησης. Από το 2026 όλοι οι 18χρονοι θα συμπληρώνουν ερωτηματολόγιο για τη διάθεσή τους να υπηρετήσουν, ενώ από το 2027 οι άνδρες θα περνούν υποχρεωτικά ιατρική εξέταση. Στόχος είναι η δημιουργία μιας βάσης δεδομένων δυνητικής επιστράτευσης, στο πλαίσιο αυτού που ο υπουργός Άμυνας Μπόρις Πιστόριους αποκαλεί Kriegstüchtigkeit – «ετοιμότητα για πόλεμο». Στη Γαλλία, ο Εμανουέλ Μακρόν ανακοίνωσε πρόγραμμα 10μηνης, αμειβόμενης, εθελοντικής στρατιωτικής υπηρεσίας για νέους 18–25 ετών, με έναρξη το 2026. Η υποχρεωτική θητεία έχει καταργηθεί από το 1997, αλλά η συζήτηση επιστρέφει με διαφορετική μορφή. Στην Πολωνία, ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ εξετάζει καθολική στρατιωτική εκπαίδευση για ενήλικους άνδρες, αν και προς το παρόν δεν υπάρχουν συγκεκριμένα μέτρα. Το μήνυμα, ωστόσο, είναι κοινό: οι κοινωνίες πρέπει να δείξουν ότι μπορούν να αντέξουν.

Η Φινλανδία και η Νορβηγία διατηρούν εδώ και δεκαετίες υποχρεωτική στράτευση. Στη Φινλανδία, όλοι οι άνδρες καλούνται στα 18 και η συμβολή των πολιτών στην άμυνα θεωρείται αυτονόητη κοινωνική υποχρέωση. Η Γερμανία μάλιστα αντλεί έμπνευση από τη Σουηδία, η οποία το 2018 επανέφερε σύστημα «ολικής άμυνας»: όλοι οι νέοι και νέες εγγράφονται υποχρεωτικά, αλλά μόνο ένα μέρος τους επιλέγεται για 11μηνη θητεία. Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι, αν το Βερολίνο θέλει να καλύψει τα κενά του, αργά ή γρήγορα θα χρειαστεί να προχωρήσει και σε υποχρεωτικές λύσεις.

Όχι μόνο όπλα – αλλά και πολίτες

Το μεγαλύτερο χάσμα, ωστόσο, δεν αφορά τον στρατό αλλά την κοινωνική προετοιμασία. Στη Σουηδία, κάθε χρόνο πραγματοποιείται «εβδομάδα ετοιμότητας». Το 2024, η κυβέρνηση έστειλε σε κάθε νοικοκυριό φυλλάδιο 32 σελίδων που εξηγεί ότι πολίτες ηλικίας 16 έως 70 ετών αποτελούν μέρος της «ολικής άμυνας» και οφείλουν να συνεισφέρουν σε περίπτωση πολέμου. Περιλαμβάνει πρακτικές οδηγίες: αποθέματα τροφίμων, νερό, μπαταρίες, φακούς, ακόμη και πού βρίσκονται τα καταφύγια. Αντίστοιχοι οδηγοί υπάρχουν στη Λιθουανία, ενώ η Σουηδία σχεδιάζει να αυξήσει τη χρηματοδότηση της πολιτικής άμυνας σχεδόν επταπλάσια έως το 2028. Όπως έχει δηλώσει ο υπουργός Πολιτικής Άμυνας Καρλ-Όσκαρ Μπόχλιν, πρόκειται για «προσέγγιση που αφορά ολόκληρη την κοινωνία». Στη δυτική Ευρώπη, τέτοιες πρωτοβουλίες είναι σπάνιες. Η Ολλανδία έστειλε πρόσφατα οδηγίες για έκτακτες καταστάσεις, αλλά σε χώρες όπως η Ισπανία και η Ιταλία η δημόσια συζήτηση παραμένει σχεδόν ανύπαρκτη.

Δημοσκόπηση σε εννέα ευρωπαϊκές χώρες αποτυπώνει το χάσμα: το 77% των Πολωνών θεωρεί υψηλό τον κίνδυνο πολέμου με τη Ρωσία, έναντι μόλις 34% των Ιταλών. Κι όμως, υπάρχει ένα κοινό, ανησυχητικό σημείο: κατά μέσο όρο, το 69% των Ευρωπαίων πιστεύει ότι η χώρα του δεν θα μπορούσε να αμυνθεί αποτελεσματικά απέναντι στη Ρωσία. Οι στρατηγοί, λοιπόν, δεν απευθύνονται πλέον μόνο σε κυβερνήσεις. Απευθύνονται σε κοινωνίες. Και το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: η ασφάλεια δεν είναι υπηρεσία που αγοράζεται έτοιμη. Είναι κατάσταση που χτίζεται – με πόρους, με σχέδιο, αλλά κυρίως με ψυχική προετοιμασία. Το κρίσιμο ερώτημα για τη δυτική Ευρώπη δεν είναι αν ακούει τις προειδοποιήσεις. Είναι αν πιστεύει ότι, τελικά, την αφορούν.