Μόνος απέναντι στον Τραμπ

Μια ασυνήθιστα αιχμηρή πολιτική παρέμβαση του Ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ έφερε στο προσκήνιο τις νέες εντάσεις που διαμορφώνονται στις διατλαντικές σχέσεις, αλλά και τη σχετική σιωπή των περισσότερων ευρωπαίων ηγετών απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ. Με φόντο την κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή και τις απειλές της Ουάσιγκτον για εμπορικά αντίποινα εις βάρος της Ισπανίας, ο Σάντσεθ εμφανίζεται ως μία από τις ελάχιστες ισχυρές φωνές στην Ευρώπη που αμφισβητούν ανοιχτά την πολιτική του αμερικανού προέδρου. Το πρωί της Τετάρτης ο Ισπανός πρωθυπουργός απηύθυνε τηλεοπτικό διάγγελμα περίπου δέκα λεπτών με τον ουδέτερο τίτλο «Θεσμική δήλωση του πρωθυπουργού για την αποτίμηση των πρόσφατων διεθνών εξελίξεων». Το περιεχόμενο όμως της ομιλίας απείχε πολύ από την τυπική διπλωματική γλώσσα που συνήθως συνοδεύει τέτοιου είδους παρεμβάσεις. Λίγες ώρες νωρίτερα, ο Ντόναλντ Τραμπ είχε απειλήσει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα διακόψουν τις εμπορικές σχέσεις με την Ισπανία, επειδή η κυβέρνηση της Μαδρίτης αρνήθηκε να επιτρέψει τη χρήση δύο κοινών στρατιωτικών βάσεων στην Ανδαλουσία για επιθέσεις εναντίον του Ιράν.

Μέσα σε αυτό το κλίμα έντονης πίεσης, ο Σάντσεθ διατύπωσε μια σαφή και κατηγορηματική απόρριψη των αμερικανικών απαιτήσεων. Ήταν μια από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου ευρωπαίος ηγέτης απαντά τόσο άμεσα στον πρόεδρο των ΗΠΑ, του οποίου το πολιτικό ύφος χαρακτηρίζεται συχνά από δημόσιες πιέσεις, σκληρή ρητορική και επιθετική διαπραγματευτική τακτική. Στην ομιλία του ο Ισπανός πρωθυπουργός υποστήριξε ότι μια νέα πολεμική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα είχε καταστροφικές συνέπειες: θα οδηγούσε σε ακόμη περισσότερα θύματα, θα επιδείνωνε την ήδη εύθραυστη διεθνή σταθερότητα και θα προκαλούσε σοβαρές οικονομικές αναταράξεις σε παγκόσμιο επίπεδο. Ωστόσο, σημαντικό μέρος της παρέμβασής του είχε έντονο πολιτικό και αξιακό χαρακτήρα.

Όπως τόνισε, το βασικό καθήκον μιας κυβέρνησης είναι να προστατεύει και να βελτιώνει τη ζωή των πολιτών της, όχι να χρησιμοποιεί τις διεθνείς συγκρούσεις ως εργαλείο πολιτικής επιβίωσης ή οικονομικού οφέλους. Υπογράμμισε μάλιστα ότι είναι απαράδεκτο ηγέτες που αποτυγχάνουν να ανταποκριθούν σε αυτή την ευθύνη να χρησιμοποιούν τον πόλεμο ως «καπνό» για να καλύψουν τις αποτυχίες τους, ενώ παράλληλα επιτρέπουν να επωφελούνται οι ίδιες οικονομικές και στρατιωτικές ελίτ που κερδίζουν κάθε φορά που οι κοινωνίες σταματούν να επενδύουν σε νοσοκομεία και αρχίζουν να επενδύουν σε εξοπλισμούς.

Ο Σάντσεθ προχώρησε ακόμη περισσότερο, τονίζοντας ότι είναι αφελές να πιστεύει κανείς πως η δημοκρατία ή ο σεβασμός μεταξύ των εθνών μπορούν να οικοδομηθούν πάνω σε ερείπια και καταστροφή. Με ιδιαίτερα αιχμηρό τόνο υπογράμμισε ότι η τυφλή και δουλική υπακοή δεν συνιστά μορφή ηγεσίας και ότι η Ισπανία δεν πρόκειται να γίνει συνένοχη σε μια πολιτική που θεωρεί επιζήμια για τον κόσμο και αντίθετη με τις αξίες και τα συμφέροντά της, απλώς και μόνο από φόβο για πιθανά αντίποινα. Η τοποθέτηση αυτή απευθυνόταν σε μια ισπανική κοινωνία που παραμένει βαθιά επιφυλακτική απέναντι σε στρατιωτικές επεμβάσεις υπό αμερικανική ηγεσία. Οι μνήμες της έντονης κοινωνικής αντίδρασης που είχε προκαλέσει η συμμετοχή της Ισπανίας στον πόλεμο του Ιράκ το 2003 υπό τον τότε πρωθυπουργό Χοσέ Μαρία Αθνάρ εξακολουθούν να είναι ισχυρές. Παράλληλα, δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η εικόνα του Ντόναλντ Τραμπ στην Ισπανία παραμένει ιδιαίτερα αρνητική, γεγονός που ενισχύει την πολιτική απήχηση μιας τέτοιας στάσης.

Η ομιλία του Σάντσεθ προκάλεσε ενθουσιασμό στους υποστηρικτές του και ιδιαίτερα στην αριστερή εκλογική του βάση, αλλά προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την αντιπολίτευση. Ο αρχηγός του συντηρητικού Λαϊκού Κόμματος, Αλμπέρτο Νούνιεθ Φεϊχόο, κατηγόρησε τον πρωθυπουργό ότι εργαλειοποιεί ένα κρίσιμο ζήτημα εξωτερικής πολιτικής για κομματικούς σκοπούς και ότι θέτει σε κίνδυνο τις σχέσεις της Ισπανίας με έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους της. Ακόμη πιο σκληρή ήταν η κριτική του ηγέτη του ακροδεξιού Vox, Σαντιάγο Αμπασκάλ, ο οποίος υποστήριξε ότι η απόφαση της κυβέρνησης καθοδηγείται από ιδεολογικά κίνητρα και από την επιθυμία του Σάντσεθ να διατηρηθεί στην εξουσία παρά τα σκάνδαλα που έχουν πλήξει στελέχη του κόμματός του.

Ωστόσο, η στάση του ισπανού πρωθυπουργού δεν αποτελεί μεμονωμένη αντίδραση. Τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφώσει ένα προφίλ ηγέτη που δεν διστάζει να διαφοροποιηθεί από τις κυρίαρχες δυτικές επιλογές σε διεθνή ζητήματα. Έχει υπάρξει από τους πιο έντονους ευρωπαίους επικριτές της στρατιωτικής δράσης του Ισραήλ στη Γάζα, κατηγορώντας το Τελ Αβίβ ότι εξοντώνει έναν ανυπεράσπιστο πληθυσμό και ότι παιδιά πεθαίνουν από την πείνα εξαιτίας του πολέμου. Παράλληλα έχει εκφράσει επιφυλάξεις για αμερικανικές παρεμβάσεις σε άλλες περιοχές του κόσμου, ενώ σε αντίθεση με τη σκληρή αντιμεταναστευτική ρητορική που κυριαρχεί σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθεί να υπερασπίζεται τη συμβολή της μετανάστευσης στις σύγχρονες κοινωνίες.

Παρά την ένταση της ρητορικής του, η Μαδρίτη φαίνεται να βρίσκεται προς το παρόν σχετικά μόνη σε αυτή τη στάση. Οι κυβερνήσεις των μεγαλύτερων ευρωπαϊκών χωρών δείχνουν απρόθυμες να εμπλακούν σε μια ανοιχτή αντιπαράθεση με την Ουάσιγκτον. Στο Παρίσι, ο Εμανουέλ Μακρόν εξέφρασε αλληλεγγύη προς την Ισπανία απέναντι στις εμπορικές απειλές των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να διατηρήσει μια ισορροπία μεταξύ κριτικής και διπλωματικού πραγματισμού. Αν και έχει δηλώσει ότι οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις στο Ιράν δεν συμβαδίζουν με το διεθνές δίκαιο, υπογράμμισε ότι και η ιρανική ηγεσία φέρει ευθύνη για την ένταση λόγω του πυρηνικού της προγράμματος και της στήριξης ένοπλων οργανώσεων.

Ακόμη πιο προσεκτική είναι η στάση της Γερμανίας. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, ενόψει και των πολιτικών πιέσεων που αντιμετωπίζει στο εσωτερικό της χώρας, απέφυγε μια ευθεία σύγκρουση με τον Τραμπ. Επέλεξε έναν πιο συμβιβαστικό τόνο, επισημαίνοντας ότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για δημόσια αντιπαράθεση με συμμάχους, ακόμη κι αν υπάρχουν σοβαρές επιφυλάξεις για τις εξελίξεις.

Στην Ιταλία, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι επιχειρεί επίσης να κρατήσει ισορροπίες. Από τη μία πλευρά διατηρεί στενές πολιτικές σχέσεις με τον Ντόναλντ Τραμπ και συχνά τονίζει την ιδεολογική συγγένεια μαζί του· από την άλλη πλευρά αποφεύγει να δεσμεύσει τη χώρα σε μια σαφώς φιλοαμερικανική γραμμή που θα μπορούσε να δημιουργήσει τριβές στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η ίδια έχει δηλώσει ότι η Ιταλία δεν βρίσκεται σε πόλεμο και δεν σκοπεύει να εμπλακεί σε έναν, ενώ παράλληλα έχει εκφράσει ανησυχία για τη γενικότερη κρίση του διεθνούς δικαίου και για το γεγονός ότι η διεθνής πολιτική φαίνεται να διολισθαίνει σε μια περίοδο αυξανόμενης αστάθειας.

Στο μεταξύ, η ένταση μεταξύ Μαδρίτης και Ουάσιγκτον συνεχίζεται. Ο Λευκός Οίκος υποστήριξε ότι η Ισπανία τελικά αναθεώρησε τη στάση της και εμφανίστηκε διατεθειμένη να συνεργαστεί με τις αμερικανικές επιχειρήσεις. Η ισπανική κυβέρνηση αντέδρασε άμεσα και κατηγορηματικά. Ο υπουργός Εξωτερικών Χοσέ Μανουέλ Αλμπάρες διέψευσε δημοσίως τον ισχυρισμό, δηλώνοντας ότι η θέση της χώρας παραμένει απολύτως σαφής και αμετάβλητη: η Ισπανία δεν πρόκειται να στηρίξει μια νέα πολεμική κλιμάκωση. Έτσι, η αντιπαράθεση ανάμεσα στη Μαδρίτη και την Ουάσιγκτον παραμένει ανοιχτή, με τον Πέδρο Σάντσεθ να εμφανίζεται, προς το παρόν, ως η πιο ηχηρή – αλλά και αρκετά μοναχική – ευρωπαϊκή φωνή που αμφισβητεί δημόσια τη στρατηγική του Ντόναλντ Τραμπ.