Καταφύγια Αθήνα: Πόσο μπορούν να μας προστατεύσουν

Κάθε φορά που μια πολεμική σύγκρουση ξεσπά σε μικρή απόσταση από τα ελληνικά σύνορα, επανέρχεται σχεδόν αυτόματα μια συζήτηση που συνδέεται με τον φόβο αλλά και με την ανάγκη προετοιμασίας: πόσο προστατευμένη είναι η Ελλάδα σε περίπτωση γενικευμένης σύρραξης; Και κυρίως, ποιος είναι ο ρόλος των παλιών πολεμικών καταφυγίων που κατασκευάστηκαν πριν από ογδόντα και πλέον χρόνια. Η εμπειρία του πολέμου στην Ουκρανία, όπως και οι εντάσεις στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τα υπόγεια αυτά έργα πολιτικής προστασίας, που δημιουργήθηκαν κυρίως κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην Αττική, σύμφωνα με τις επίσημες καταγραφές, υπολογίζεται ότι περίπου 2.000 καταφύγια εξακολουθούν να θεωρούνται ενεργά και θεωρητικά διαθέσιμα για χρήση σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης. Ωστόσο, η πραγματικότητα απέχει σημαντικά από τη θεωρητική αυτή εικόνα.

Ο συγγραφέας και ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης, που έχει αφιερώσει χρόνια στη μελέτη των καταφυγίων της Αττικής, επισημαίνει ότι τα περισσότερα από αυτά έχουν εγκαταλειφθεί και βρίσκονται σε κακή κατάσταση. Η συντήρησή τους έχει σταματήσει εδώ και δεκαετίες, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι είσοδοι έχουν σφραγιστεί ή έχουν καταστραφεί από τη σύγχρονη δόμηση. Ακόμη όμως κι αν όλα αυτά τα καταφύγια ήταν λειτουργικά, η χωρητικότητά τους θα ήταν εξαιρετικά περιορισμένη σε σχέση με τον πληθυσμό της μητροπολιτικής περιοχής της Αθήνας. Το μεγαλύτερο καταφύγιο της πρωτεύουσας, που βρίσκεται στον Λόφο Αρδηττού, μπορεί να φιλοξενήσει περίπου 1.300 άτομα — ένας αριθμός μικρός για μια πόλη εκατομμυρίων κατοίκων.Η πραγματική εικόνα αποτυπώνεται ακόμη πιο έντονα σε μικρότερα καταφύγια που βρίσκονται διάσπαρτα στον αστικό ιστό.

Σε ένα καταφύγιο κοντά στον Πειραιά, στη συμβολή των λεωφόρων Βασιλέως Γεωργίου και Αλέξανδρου Παπαναστασίου, η είσοδος παραμένει κλειστή πίσω από μια παλιά σκουριασμένη μεταλλική πόρτα. Από ένα μικρό άνοιγμα μπορεί κανείς να διακρίνει το εσωτερικό: σκουπίδια, άδεια μπουκάλια και κουτιά αναψυκτικών έχουν σχηματίσει έναν σωρό που καλύπτει το πρώτο τμήμα του διαδρόμου.Το θέαμα δεν θυμίζει σε τίποτα τον αρχικό σχεδιασμό του χώρου. Το καταφύγιο διαθέτει δύο επίπεδα θαλάμων και ένα τρίτο επίπεδο με εγκαταστάσεις υγιεινής, όπως τουαλέτες και ντους. Σχεδιάστηκε επίσης με δύο εξόδους διαφυγής σε διαφορετικά σημεία του λόφου. Σήμερα όμως οι περισσότερες έχουν χαθεί κάτω από τη σύγχρονη αστική ανάπτυξη, γεγονός που καθιστά τη χρήση του ιδιαίτερα δύσκολη.

Ένα παράδοξο της ιστορίας

Η ιστορία αυτών των υποδομών κρύβει και μια ειρωνεία της ιστορίας. Πολλά από τα καταφύγια της Αθήνας κατασκευάστηκαν την περίοδο της γερμανικής κατοχής, μεταξύ 1943 και 1944. Οι εγκαταστάσεις αυτές δημιουργήθηκαν πρωτίστως για την προστασία των γερμανικών στρατευμάτων και όχι του ελληνικού πληθυσμού. Κατά την αποχώρησή τους το 1944, οι γερμανικές δυνάμεις επιχείρησαν να ανατινάξουν αρκετά από τα καταφύγια, όμως σε πολλές περιπτώσεις οι κατασκευές αποδείχθηκαν τόσο ανθεκτικές ώστε δεν καταστράφηκαν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η ελληνική Παθητική Αεράμυνα επιθεώρησε όσα είχαν διασωθεί και ενέταξε τα λειτουργικά καταφύγια στο εθνικό σύστημα πολιτικής προστασίας. Έτσι, δεν αποκλείεται σε ένα υποθετικό μελλοντικό σενάριο πολέμου, κάποιοι κάτοικοι της Αθήνας να καταφύγουν σε υπόγειους χώρους που σχεδιάστηκαν από τους Γερμανούς πριν από οκτώ δεκαετίες.

Ένα άλλο καταφύγιο στον Πειραιά αποκαλύπτει μια διαφορετική εικόνα εγκατάλειψης. Η πρόσβαση γίνεται μέσα από μια πρόχειρα καλυμμένη τρύπα σε ένα μικρό δασύλλιο, που οδηγεί σε έναν δαιδαλώδη υπόγειο χώρο. Η κατασκευή βρίσκεται περίπου 12 έως 15 μέτρα κάτω από το έδαφος και πληροί στρατηγικές προδιαγραφές αντοχής. Ωστόσο, οι μεταγενέστερες οικοδομικές παρεμβάσεις έχουν κλείσει τρεις από τις τέσσερις αρχικές εισόδους και εξόδους, αφήνοντας λειτουργική μόνο μία. Αυτό από μόνο του δημιουργεί σοβαρό πρόβλημα ασφάλειας, καθώς σε κάθε καταφύγιο απαιτείται τουλάχιστον μία εναλλακτική έξοδος διαφυγής. Στο παρελθόν, οι κάτοικοι της περιοχής —και ιδιαίτερα οι νεότεροι— γνώριζαν την ύπαρξη του χώρου. Για αρκετούς εφήβους, η κάθοδος στο σκοτεινό υπόγειο αποτελούσε μια δοκιμασία θάρρους, ένα παιχνίδι που συνδυαζόταν με την περιέργεια για έναν κόσμο κρυμμένο κάτω από την πόλη.

Ο πόλεμος έχει αλλάξει

Ακόμη όμως κι αν τα καταφύγια αποκαθίσταντο πλήρως, η αποτελεσματικότητά τους θα παρέμενε περιορισμένη. Ο βασικός λόγος είναι ότι η φύση του πολέμου έχει αλλάξει ριζικά. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι βομβαρδισμοί γίνονταν συχνά με τη μέθοδο του λεγόμενου carpet bombing. Μεγάλοι σχηματισμοί αεροσκαφών έριχναν εκατοντάδες βόμβες σε μια ευρεία περιοχή, χωρίς μεγάλη ακρίβεια στόχευσης. Μόνο ένα μικρό ποσοστό έπληττε τον πραγματικό στόχο, ενώ οι υπόλοιπες προκαλούσαν εκτεταμένες καταστροφές και πολλές παράπλευρες απώλειες. Σήμερα τα οπλικά συστήματα διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια. Σύγχρονοι πύραυλοι μπορούν να πλήξουν στόχους σε απόσταση εκατοντάδων χιλιομέτρων με σφάλμα μόλις λίγων μέτρων. Αυτό σημαίνει ότι ένας στόχος μπορεί να καταστραφεί με χειρουργική ακρίβεια, χωρίς απαραίτητα να επηρεαστεί η ευρύτερη περιοχή. Αν και αυτό δεν εξαλείφει τον κίνδυνο απωλειών, αλλάζει ριζικά τη λογική της προστασίας των πολιτών.

Ακόμη και χώρες που θεωρούνται πρότυπα στον τομέα των καταφυγίων, όπως η Ελβετία, δεν μπορούν να φιλοξενήσουν σε αυτά το σύνολο του πληθυσμού τους. Στην καλύτερη περίπτωση, τα καταφύγια μπορούν να καλύψουν ένα μικρό ποσοστό, που συνήθως κυμαίνεται μεταξύ 5% και 10%.Για τον λόγο αυτό, τα σύγχρονα σχέδια πολιτικής προστασίας δεν βασίζονται αποκλειστικά σε υπόγειες εγκαταστάσεις. Αντίθετα, προβλέπουν τη σταδιακή απομάκρυνση του πληθυσμού από τα μεγάλα αστικά κέντρα σε περίπτωση πολεμικής κρίσης, αφήνοντας πίσω μόνο όσους είναι απαραίτητοι για τη λειτουργία κρίσιμων υπηρεσιών.

Μπορεί το μετρό να λειτουργήσει ως καταφύγιο;

Κατά καιρούς διατυπώνεται και η ιδέα ότι το υπόγειο δίκτυο του μετρό θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως χώρος προστασίας σε περίπτωση βομβαρδισμού. Ωστόσο, η εφαρμογή ενός τέτοιου σχεδίου θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολη.Η καθημερινή εμπειρία των σταθμών, ιδίως σε ώρες αιχμής, δείχνει πόσο δύσκολη είναι η ομαλή κίνηση χιλιάδων ανθρώπων ακόμη και σε συνθήκες ειρήνης. Σε κατάσταση πανικού, η συγκέντρωση μεγάλου πλήθους σε κλειστούς υπόγειους χώρους θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρετικά επικίνδυνη. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο κίνδυνος ποδοπατήματος ή ατυχημάτων θα μπορούσε να αποδειχθεί μεγαλύτερος από τον ίδιο τον εξωτερικό κίνδυνο.

Το συμπέρασμα που προκύπτει από τη μελέτη των καταφυγίων δεν αφορά μόνο τις υποδομές αλλά και την κοινωνική προετοιμασία. Χωρίς εκπαίδευση και σχέδιο πολιτικής προστασίας, ακόμη και οι καλύτερες εγκαταστάσεις δεν αρκούν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μια μεγάλη άσκηση πολιτικής άμυνας που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το 1939. Περισσότερα από 7.000 άτομα συμμετείχαν σε ένα σενάριο εικονικού βομβαρδισμού της πόλης, με αεροσκάφη να πετούν πάνω από την πρωτεύουσα και ομάδες να χρησιμοποιούν φωτοβολίδες και καπνογόνα για να δημιουργήσουν ρεαλιστικές συνθήκες. Την επόμενη ημέρα, ακόμη και οι εφημερίδες συμμετείχαν στην άσκηση δημοσιεύοντας υποθετικές αναφορές για νεκρούς και καταστροφές, προκειμένου να εξοικειωθεί ο πληθυσμός με την ιδέα μιας πολεμικής επίθεσης. Η εμπειρία εκείνης της εποχής δείχνει ότι η πολιτική άμυνα δεν βασίζεται μόνο σε κατασκευές, αλλά και στη γνώση, την προετοιμασία και τη συλλογική ψυχραιμία μιας κοινωνίας. Σήμερα, τα καταφύγια της Αθήνας αποτελούν περισσότερο ιστορικά κατάλοιπα μιας άλλης εποχής παρά ενεργό σύστημα προστασίας. Ωστόσο, η ύπαρξή τους υπενθυμίζει ότι η ασφάλεια μιας πόλης δεν εξαρτάται μόνο από τις υποδομές της, αλλά και από την ετοιμότητα των ανθρώπων που ζουν σε αυτήν.

Εικόνες αρχείου