Μικρές συμπεριφορές

Γράφει η Ευτυχία Παπούλια

Κοινωνιολόγος

Το καλύτερο σημάδι των καλών τρόπων είναι να μη θυμώνεις με τους κακούς τρόπους.

Wendel Willkie

Στο μικρό καφέ απέναντι από το γραφείο επαναλαμβάνεται σχεδόν κάθε πρωί το ίδιο περιστατικό. Ο πελάτης πλησιάζει στον πάγκο για να δώσει την παραγγελία του, όμως η υπάλληλος έχει γυρισμένη την πλάτη. Ασχολείται με κάτι άλλο – μετακινεί ποτήρια, σκουπίζει αφηρημένα τον πάγκο, ανταλλάσσει δυο κουβέντες με κάποιον συνάδελφο ή σκύβει πάνω από το ταμείο. Ο άνθρωπος που στέκεται μπροστά της μιλά, περιμένει να συναντήσει ένα βλέμμα, ένα νεύμα ότι η παραγγελία ακούστηκε, όμως τίποτα από αυτά δεν συμβαίνει. Η φωνή του αιωρείται στον αέρα, σαν να απευθύνεται περισσότερο στον χώρο παρά στον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από τον πάγκο. Και τότε, σχεδόν αναπόφευκτα, έρχεται το αποτέλεσμα που επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά. Ένας καφές χωρίς γάλα καταλήγει με γάλα. Ο καφές επιστρέφει πίσω, πετιέται και φτιάχνεται από την αρχή. Κάθε φορά που βλέπω το ποτήρι να καταλήγει στον κάδο των απορριμμάτων σκέφτομαι τον εργοδότη που πληρώνει τις πρώτες ύλες και ίσως να μη μάθει ποτέ ότι ένα μικρό μέρος των εσόδων του χάνεται έτσι, όχι από κάποιο σοβαρό λάθος αλλά από κάτι πολύ απλό: από την απουσία στοιχειώδους προσοχής προς τον άνθρωπο που μιλά.

Μια μέρα, θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι αποφάσισα να μην πω λέξη μέχρι να σταματήσει αυτό που κάνει και να με κοιτάξει. Περίμενα. Τα δευτερόλεπτα περνούσαν και πίσω σχηματιζόταν ουρά. Τελικά γύρισε, όχι επειδή είχε αντιληφθεί την παρουσία του πελάτη αλλά επειδή καταλάβαινε πως ο χρόνος περνούσε και κάποιος επόμενος περίμενε τον καφέ του. Όταν της είπα πως είναι δύσκολο να δίνει κανείς παραγγελία σε κάποιον που δεν τον κοιτά καν, η αντίδρασή της δεν ήταν κατανόηση αλλά εμφανής δυσαρέσκεια. Και από την ουρά βρέθηκε αμέσως κάποιος να τη δικαιολογήσει. Με τόσα στο μυαλό της, είπε, είναι αδύνατον να είναι κανείς ευγενικός.

Εκείνη τη στιγμή έγινε φανερό κάτι που ξεπερνά κατά πολύ έναν καφέ. Στην πραγματικότητα, η σκηνή αυτή είναι ένα μικρό στιγμιότυπο μιας ευρύτερης αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μεταξύ μας στον δημόσιο χώρο. Η αγένεια δεν εμφανίζεται πια ως πρόβλημα. Έχει κανονικοποιηθεί. Και όταν μια συμπεριφορά αρχίζει να δικαιολογείται συστηματικά, τότε πολύ γρήγορα μετατρέπεται σε κανόνα. Οι δικαιολογίες είναι πολλές. Η πίεση της δουλειάς, το άγχος, η κούραση. Και πάνω απ’ όλα η κρίση, αυτή η λέξη που χρησιμοποιείται πια σχεδόν σαν καθολική εξήγηση για κάθε μορφή κακής συμπεριφοράς. Σαν να πιστεύει κάποιος, ότι αν οι ίδιοι άνθρωποι τοποθετούνταν ξαφνικά σε έναν εργασιακό παράδεισο, θα άλλαζαν αμέσως στάση και θα γίνονταν υποδείγματα συμπεριφοράς.

Οι συνθήκες της εργασίας μπορεί να εξηγούν την πίεση, αλλά δεν αρκούν για να εξηγήσουν την εξαφάνιση της στοιχειώδους ευγένειας. Και αυτή η στάση φαίνεται σε κάτι εξαιρετικά απλό, στο βλέμμα. Η επαφή με τα μάτια είναι ένα από τα πιο βασικά στοιχεία της ανθρώπινης επικοινωνίας. Όταν κάποιος μιλά χωρίς να κοιτά τον συνομιλητή του, δημιουργείται αμέσως μια αίσθηση απόστασης. Το ίδιο συμβαίνει όταν κάποιος μιλά τόσο χαμηλόφωνα ώστε ο άλλος να δυσκολεύεται να καταλάβει τι λέγεται ή όταν απαντά με μισές λέξεις, σχεδόν ψιθυριστά, σαν να θέλει απλώς να τελειώσει η κουβέντα. Δεν πρόκειται για λεπτομέρειες ευγένειας. Πρόκειται για τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επικοινωνία.

Όλο και συχνότερα όμως αυτές οι συμπεριφορές γίνονται ανεκτές. Οι άνθρωποι τις προσπερνούν, τις δικαιολογούν ή απλώς τις συνηθίζουν. Κι έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Η αγένεια γεννά αγένεια. Όταν κάποιος αντιμετωπίζεται με αδιαφορία, είναι πολύ πιθανό να απαντήσει με τον ίδιο τρόπο. Και όσο περισσότεροι άνθρωποι υιοθετούν αυτή τη στάση, τόσο περισσότερο διαβρώνεται η καθημερινή συνύπαρξη. Η κοινωνική φθορά σπάνια κάνει αισθητή την παρουσία της με θεαματικό τρόπο. Συντελείται σιωπηλά, μέσα από μικρές καθημερινές στιγμές όπου η επικοινωνία παύει να λειτουργεί: Από ανθρώπους που δεν κοιτούν τον συνομιλητή τους, που δεν ακούν πραγματικά, που μιλούν χωρίς να απευθύνονται σε κανέναν.

Το κρίσιμο, ωστόσο, δεν είναι πώς θα αλλάξουν οι άλλοι. Το ζητούμενο είναι να μη χαθεί ο ίδιος μέσα σε αυτό. Γιατί η αγένεια έχει μια παράξενη ιδιότητα, παρασύρει. Σε ωθεί εύκολα να απαντήσεις με τον ίδιο τρόπο, να χάσεις την ψυχραιμία σου, να υψώσεις τη φωνή σου. Και τότε ο κύκλος κλείνει. Η μόνη ουσιαστική απάντηση ίσως βρίσκεται αλλού. Να επιμείνει κανείς στη δική του στάση. Να μιλά καθαρά, να κοιτά τον άλλον στα μάτια, να απαιτεί στοιχειώδη σεβασμό χωρίς να μετατρέπεται ο ίδιος σε καθρέφτη της αγένειας που αντιμετωπίζει. Και όταν αυτό δεν είναι δυνατό, να απομακρύνεται. Όχι με θυμό, ούτε με φασαρία. Απλώς με τη βεβαιότητα ότι ορισμένα πράγματα –όπως η ευγένεια και ο σεβασμός– δεν είναι διαπραγματεύσιμα.