Εργατικό προσωπικό στην Ελλάδα: Πολλά πτυχία, περισότερες κενές θέσεις

Η ελληνική αγορά εργασίας βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σιωπηλή αλλά βαθιά δομική αντίφαση: οι επιχειρήσεις αναζητούν εργαζόμενους με συγκεκριμένες δεξιότητες, όμως ελάχιστοι υποψήφιοι ανταποκρίνονται σε αυτές τις ανάγκες. Τα νεότερα στοιχεία του ΟΟΣΑ αποτυπώνουν με σαφήνεια το μέγεθος του προβλήματος και επιβεβαιώνουν αυτό που εδώ και χρόνια διαπιστώνεται εμπειρικά από εργοδότες και αναλυτές της αγοράς. Σύμφωνα με την έκθεση του Οργανισμού, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου το μεγαλύτερο μέρος των ανοιχτών θέσεων εργασίας –ποσοστό άνω του 70%– αφορά ρόλους με σαφώς προσδιορισμένες δεξιότητες. Παρ’ όλα αυτά, μόλις το 5% των αναζητούντων εργασία δείχνει ενδιαφέρον για αγγελίες που απαιτούν συγκεκριμένη κατάρτιση. Το χάσμα ανάμεσα στη ζήτηση και την προσφορά δεν είναι απλώς στατιστικό· είναι λειτουργικό και επηρεάζει άμεσα την παραγωγικότητα, τις επενδύσεις και τις προοπτικές ανάπτυξης της οικονομίας.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μοναδικό, αλλά στην Ελλάδα εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι, σε αντίθεση με χώρες όπως η Ολλανδία –όπου οι εργαζόμενοι ανταποκρίνονται έντονα σε θέσεις βασισμένες σε δεξιότητες, ακόμη κι αν οι εργοδότες δεν τις περιγράφουν αναλυτικά– στην ελληνική περίπτωση η αγορά δείχνει να λειτουργεί με αδράνεια. Οι επιχειρήσεις επενδύουν περισσότερο στη σαφή περιγραφή των απαιτήσεων, όμως οι υποψήφιοι είτε δεν διαθέτουν τα αναγκαία προσόντα είτε δεν θεωρούν τις θέσεις ελκυστικές. Τα ευρήματα αυτά ευθυγραμμίζονται με ανεξάρτητες έρευνες. Η ManpowerGroup έχει καταγράψει ότι οκτώ στους δέκα εργοδότες στην Ελλάδα δυσκολεύονται να καλύψουν κενές θέσεις, ενώ αντίστοιχα ποσοστά προκύπτουν και από μελέτες εθνικών φορέων. Κοινός παρονομαστής: η έλλειψη κατάλληλων δεξιοτήτων, ιδιαίτερα σε τομείς που εξελίσσονται ταχέως, όπως η τεχνολογία, η ενέργεια, οι κατασκευές, η μεταποίηση και τα logistics.

Στο πρόβλημα προστίθεται και μια λιγότερο ορατή, αλλά εξίσου κρίσιμη διάσταση. Ένα σημαντικό τμήμα των ανέργων διαθέτει προσόντα που υπερβαίνουν τις απαιτήσεις των διαθέσιμων θέσεων. Πτυχιούχοι και μεταπτυχιακοί απόφοιτοι αποφεύγουν θέσεις που θεωρούν υποδεέστερες του επιπέδου τους, ακόμη κι αν αυτές προσφέρουν επαγγελματική αποκατάσταση. Έτσι, η αναντιστοιχία δεν αφορά μόνο την έλλειψη δεξιοτήτων, αλλά και την υπερεκπαίδευση σε σχέση με τη δομή της αγοράς. Οι δημογραφικές εξελίξεις επιδεινώνουν περαιτέρω την εικόνα. Η γήρανση του πληθυσμού και η αποχώρηση έμπειρων εργαζομένων από την αγορά αφήνουν πίσω θέσεις υψηλών απαιτήσεων, τις οποίες καλείται να καλύψει μια ολοένα και μικρότερη δεξαμενή ανθρώπινου δυναμικού. Το brain drain της περιόδου της κρίσης εξακολουθεί να επηρεάζει τη χώρα, ενώ οι μεταναστευτικές ροές δεν επαρκούν –ούτε ποσοτικά ούτε ποιοτικά– για να καλύψουν τα κενά, ιδίως σε θέσεις υψηλής εξειδίκευσης.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, ο ΟΟΣΑ υπογραμμίζει την ανάγκη αλλαγής κουλτούρας στην αγορά εργασίας. Η μετάβαση σε ένα μοντέλο που δίνει προτεραιότητα στις δεξιότητες και όχι αποκλειστικά στους τίτλους σπουδών θεωρείται κρίσιμη. Η ενίσχυση της διά βίου μάθησης, η επανεκπαίδευση εργαζομένων, η καλύτερη σύνδεση των πανεπιστημίων με τις πραγματικές ανάγκες της οικονομίας και η αξιοποίηση εργαλείων αντιστοίχισης θέσεων και προσόντων συνιστούν βασικές κατευθύνσεις. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον ρόλο του Δημοσίου, το οποίο στις χώρες του ΟΟΣΑ αντιπροσωπεύει περίπου το ένα πέμπτο της συνολικής απασχόλησης. Η αποσύνδεση ορισμένων θέσεων από αυστηρές απαιτήσεις τυπικών πτυχίων και η έμφαση στις πραγματικές δεξιότητες θα μπορούσε να λειτουργήσει καταλυτικά, τόσο για την αγορά όσο και για την κινητικότητα των εργαζομένων.

Σε τελική ανάλυση, η έλλειψη εργατικού δυναμικού δεν είναι μόνο ποσοτικό πρόβλημα. Είναι πρωτίστως ποιοτικό. Και όσο οι επιχειρήσεις δεν βρίσκουν ανθρώπους με τις δεξιότητες που χρειάζονται, η οικονομία χάνει έδαφος σε παραγωγικότητα, καινοτομία και επενδύσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας. Το στοίχημα δεν είναι απλώς να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας, αλλά να υπάρξουν οι άνθρωποι που μπορούν –και θέλουν– να τις καλύψουν.