Ζοφερό το μέλλον για ένα πιο ελεύθερο Ιράν

Οι εκρήξεις που συγκλονίζουν το Ιράν δεν σηματοδοτούν απαραίτητα την αρχή μιας ελεύθερης εποχής για τη χώρα. Οι στρατιωτικές επιθέσεις που ξεκίνησαν το Σάββατο παρουσιάστηκαν από την Ουάσιγκτον ως μια επιχείρηση με σαφείς στόχους: την ανατροπή της ιρανικής ηγεσίας, την εξουδετέρωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων της χώρας και την οριστική παύση του πυρηνικού της προγράμματος. Ωστόσο, η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι η στρατιωτική νίκη δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ειρήνη ή δημοκρατική μετάβαση για τους πληθυσμούς που βρίσκονται στο επίκεντρο των συγκρούσεων.

Σε δημόσιο μήνυμά του προς τους Ιρανούς πολίτες, ο Αμερικανός πρόεδρος διακήρυξε ότι «η ώρα της ελευθερίας πλησιάζει» και ότι, μετά το τέλος των επιχειρήσεων, η χώρα θα βρίσκεται στα χέρια του λαού της. Η πραγματικότητα όμως υποδεικνύει ότι η προοπτική ενός πιο ανοιχτού και σταθερού Ιράν παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη. Ακόμη κι αν οι στρατιωτικοί στόχοι επιτευχθούν, η μετάβαση σε μια βιώσιμη κοινωνία δεν είναι ούτε αυτόματη ούτε εγγυημένη. Το μέλλον μιας χώρας που υφίσταται στρατιωτική επέμβαση είναι πάντα δύσκολο να προβλεφθεί. Η ιστορία, ωστόσο, παρέχει ενδείξεις. Μελέτες που εξέτασαν εκατοντάδες περιπτώσεις στρατιωτικών παρεμβάσεων καταδεικνύουν ότι η έκβαση εξαρτάται λιγότερο από την επιτυχία των επιχειρήσεων και περισσότερο από τις εσωτερικές συνθήκες της ίδιας της χώρας.

Ο πρώτος καθοριστικός παράγοντας είναι το επίπεδο εθνοτικών και θρησκευτικών εντάσεων πριν από την επέμβαση. Η κατάρρευση του Ιράκ μετά την αμερικανική εισβολή κατέδειξε πόσο εύκολα οι εσωτερικές διαιρέσεις μπορούν να μετατραπούν σε εμφύλια σύγκρουση. Αντίθετα, χώρες με ισχυρή κοινωνική συνοχή κατάφεραν να ανακάμψουν ταχύτερα μετά από καταστροφικούς πολέμους. Το Ιράν, ιστορικά, διατηρούσε μια σχετικά συνεκτική εθνική ταυτότητα, εν μέρει λόγω των σταθερών του συνόρων και της μακράς ιστορικής συνέχειας του κράτους. Ωστόσο, σχεδόν μισός αιώνας κρατικής καταστολής απέναντι σε εθνοτικές και θρησκευτικές μειονότητες έχει επαναφέρει παλιές εντάσεις στην επιφάνεια. Σε ένα περιβάλλον χάους, αυτές οι εντάσεις θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε αιματηρές συγκρούσεις.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η ύπαρξη λειτουργικών πολιτικών θεσμών. Χώρες που διαθέτουν αξιόπιστη δημόσια διοίκηση μπορούν να οργανώσουν ανθρωπιστική βοήθεια, να διατηρήσουν την τάξη και να αποτρέψουν τη διάλυση του κράτους. Στο Ιράν, όμως, χρόνια διαφθορά, συστηματική αποδυνάμωση θεσμών και βαθιά κοινωνική δυσπιστία προς την πολιτική ελίτ έχουν διαβρώσει τη διοικητική ικανότητα του κράτους. Ο τρίτος παράγοντας αφορά την οικονομική κατάσταση. Και εδώ η εικόνα είναι εξαιρετικά ανησυχητική. Ο πληθωρισμός έχει ξεπεράσει επίπεδα που καθιστούν την καθημερινότητα ασφυκτική, το εθνικό νόμισμα έχει χάσει μεγάλο μέρος της αξίας του και η οικονομία επιβαρύνεται από χρόνια απομόνωση, κυρώσεις και περιβαλλοντικές κρίσεις. Με βάση σχεδόν κάθε οικονομικό δείκτη, η χώρα βρίσκεται ήδη σε οριακή κατάσταση.

Ο κίνδυνος ενός χαοτικού μέλλοντος

Οι ιστορικές συγκρίσεις είναι αποκαλυπτικές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στη μεταπολεμική Γερμανία και Ιαπωνία, η εξωτερική επέμβαση συνοδεύτηκε από ανασυγκρότηση και σταθερότητα. Σε άλλες —Λιβύη, Ιράκ, Συρία— ακολούθησε μακροχρόνιο χάος, διάλυση θεσμών και κοινωνική βία. Με βάση τις σημερινές συνθήκες, το Ιράν φαίνεται να κινδυνεύει περισσότερο να ακολουθήσει τη δεύτερη πορεία. Είναι πιθανό η στρατιωτική εκστρατεία να εξουδετερώσει κορυφαία στελέχη της εξουσίας και να παρουσιαστεί ως επιτυχία. Όμως η ευθύνη για την αστάθεια που θα ακολουθήσει ενδέχεται να αποδοθεί στους ίδιους τους Ιρανούς, ενώ η διεθνής προσοχή θα στραφεί αλλού, αφήνοντας έναν πληθυσμό να επιβιώσει μέσα σε κατεστραμμένες υποδομές και πολιτικό κενό.

Η απαισιοδοξία για τα αποτελέσματα μιας στρατιωτικής επέμβασης δεν ισοδυναμεί με υπεράσπιση της ιρανικής ηγεσίας. Η ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι βαθιά συνδεδεμένη με την καταστολή. Κατά τις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου 2026, εκτιμάται ότι χιλιάδες άοπλοι πολίτες σκοτώθηκαν μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, ενώ δεκάδες χιλιάδες συνελήφθησαν. Πολλοί αντιμετωπίζουν βαριές ποινές ή ακόμη και εκτέλεση. Η βία αυτή δεν αποτελεί απόκλιση από την πολιτική παράδοση του καθεστώτος αλλά επιστροφή στις ρίζες του. Στη δεκαετία του 1980, όταν η ηγεσία αισθανόταν ότι απειλείται, απάντησε με μαζικές εκτελέσεις και καταστολή. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται κάθε φορά που το καθεστώς θεωρεί ότι κινδυνεύει η επιβίωσή του. Αν επιβιώσει και από τη σημερινή κρίση, λίγοι πιστεύουν ότι η συμπεριφορά αυτή θα αλλάξει.

Οι απλοί πολίτες έχουν ελάχιστο έλεγχο στις αποφάσεις που οδηγούν σε πολέμους τέτοιας κλίμακας. Η εμπειρία από συγκρούσεις της τελευταίας εικοσαετίας δείχνει ότι οι δημόσιες διαμαρτυρίες ή οι διαδικτυακές εκστρατείες σπάνια επηρεάζουν τους στρατηγικούς σχεδιασμούς μεγάλων δυνάμεων. Παρόλα αυτά, υπάρχουν πρακτικές ενέργειες που μπορούν να μειώσουν το ανθρώπινο κόστος. Η προστασία της καθημερινής ζωής των πολιτών πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα πάνω από ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.

Ίσως το πιο επείγον ζήτημα είναι η διατήρηση της πρόσβασης των Ιρανών στο διαδίκτυο. Σε προηγούμενες εξεγέρσεις, η διακοπή των επικοινωνιών αποδείχθηκε καταστροφική, καθώς εμπόδισε τον συντονισμό μεταξύ πολιτών και περιόρισε τη δυνατότητα αλληλοβοήθειας. Σε περιόδους πολέμου, η δυνατότητα επικοινωνίας μπορεί να σημαίνει επιβίωση: άνθρωποι που αναζητούν συγγενείς, οργανώνουν βοήθεια ή προσπαθούν απλώς να κατανοήσουν τι συμβαίνει γύρω τους εξαρτώνται από ανοιχτά δίκτυα επικοινωνίας. Τεχνολογίες που παρακάμπτουν τα μπλακάουτ υπάρχουν ήδη και η ενίσχυσή τους μπορεί να αποδειχθεί ουσιαστικότερη από συμβολικές εκδηλώσεις συμπαράστασης.

Εκατομμύρια Ιρανοί ζουν στο εξωτερικό, πολλοί εξαναγκασμένοι να φύγουν για πολιτικούς λόγους. Μετά το τέλος των εχθροπραξιών, η επιστροφή μέρους αυτής της διασποράς θα μπορούσε να συμβάλει καθοριστικά στη σταθεροποίηση της χώρας. Γιατροί, μηχανικοί και επιστήμονες θα μπορούσαν να καλύψουν το κενό που αφήνει ένα αποδυναμωμένο κράτος. Η παρουσία τους θα περιόριζε επίσης τη δυνατότητα των μηχανισμών ασφαλείας να επανακτήσουν πλήρη έλεγχο μέσω νέων κυμάτων καταστολής.

Οι οικονομικές κυρώσεις σχεδιάστηκαν για να πλήξουν την εξουσία, όμως στην πράξη επιβάρυναν κυρίως την κοινωνία. Δημιούργησαν παράλληλα ένα σκιώδες οικονομικό σύστημα που επέτρεψε σε ισχυρούς μηχανισμούς να διατηρήσουν τα έσοδά τους, ενώ οι απλοί πολίτες βυθίστηκαν στη φτώχεια. Η άρση τους θα μπορούσε να περιορίσει τις επιπτώσεις του πολέμου και να διευκολύνει την ανοικοδόμηση βασικών υποδομών που κινδυνεύουν να καταστραφούν. Όποια κι αν είναι η έκβαση των επιθέσεων, η παθητική παρακολούθηση των εξελίξεων δεν αρκεί. Απαιτείται μια νέα μορφή διεθνούς συνεργασίας, βασισμένη όχι μόνο σε κυβερνήσεις αλλά και σε κοινωνίες πολιτών που συντονίζονται πέρα από σύνορα. Το Ιράν ίσως αποτελέσει την πιο κρίσιμη δοκιμασία για το αν η διεθνής κοινότητα μπορεί να θέσει στο επίκεντρο όχι τις γεωπολιτικές νίκες, αλλά την επιβίωση και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων που ζουν μέσα στις συνέπειες του πολέμου.