Σχέδιο ειρήνης για την Ουκρανία: Δίνει το Ντονμπάς για 800 δισ. δολάρια ο Ζελένσκι;

Μια πρόταση που αγγίζει την πιο δύσκολη κόκκινη γραμμή του πολέμου — το έδαφος — εμφανίζεται να βρίσκεται στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων για τον τερματισμό της σύγκρουσης στην Ουκρανία. Στον πυρήνα της, σύμφωνα με όσα μεταδίδονται από ιταλικές πληροφορίες, βρίσκεται ένα σχήμα «ανταλλαγής»: παραχώρηση εδαφικού ελέγχου στο Ντονμπάς και ειδικότερα στο τμήμα του Ντονέτσκ που παραμένει υπό ουκρανικό έλεγχο, με αντάλλαγμα ένα γιγαντιαίο πακέτο χρηματοδότησης ύψους 800 δισ. δολαρίων για την ανοικοδόμηση και επανεκκίνηση της χώρας, καθώς και δυτικές εγγυήσεις ασφαλείας για την επόμενη ημέρα. Το σενάριο περιγράφεται ως μέρος ενός ευρύτερου πλαισίου που δεν αποτυπώνεται σε ένα και μόνο κείμενο, αλλά σε μια «δέσμη» τεσσάρων εγγράφων, τα οποία, θεωρητικά, μπορούν να κουμπώσουν μεταξύ τους ώστε να σχηματίσουν μια συνολική συμφωνία.

Η εικόνα που παρουσιάζεται θέλει τη διαδικασία να αποκτά νέα δυναμική, καθώς δύο απεσταλμένοι του Ντόναλντ Τραμπ — μετά από επαφές με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν — να μεταβαίνουν στο Άμπου Ντάμπι, όπου ξεκινούν οι πρώτες απευθείας διαπραγματεύσεις μεταξύ Ρώσων και Ουκρανών από το 2022. Το γεγονός και μόνο ότι αναφέρεται επανέναρξη απευθείας διαύλων ύστερα από δύο χρόνια, προσδίδει βάρος, αλλά δεν αναιρεί το προφανές: ακόμη κι αν οι συνομιλίες ξαναρχίζουν, η απόσταση ανάμεσα σε ένα «τραπέζι» και σε μια βιώσιμη συμφωνία παραμένει τεράστια. Σύμφωνα με την περιγραφή, οι διαπραγματευτές φέρουν μαζί τους τέσσερα διαφορετικά έγγραφα. Το πρώτο λειτουργεί ως κείμενο-«ομπρέλα» που περιγράφει το συνολικό πακέτο ειρήνης και τη λογική του. Αυτό το γενικό πλαίσιο, όπως έχει αποδοθεί, παρουσιάστηκε ως η βάση πάνω στην οποία «κάθονται» τρεις επιμέρους ενότητες. Η πιο ευαίσθητη — και πολιτικά επικίνδυνη για τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι — αφορά το εδαφικό: προβλέπει, στην ουσία, την παραχώρηση στη Ρωσία ελέγχου σε τμήμα του Ντονμπάς και ειδικά στο ελεύθερο κομμάτι του Ντονέτσκ που εξακολουθεί να διεκδικεί η Μόσχα.

Εδώ εμφανίζεται ο πρώτος μεγάλος αστερίσκος. Η ιδέα που προβάλλεται δεν είναι να υπάρξει οριστική, νομικά δεσμευτική παραχώρηση «de jure», αλλά μια μορφή παραχώρησης που θα αφήνει ανοιχτό το πεδίο για μελλοντική επανεξέταση, ένα παράθυρο που — όπως διατυπώνεται — θα επιτρέπει να παραμένει χρόνος και χώρος για επαναδιαπραγμάτευση, ιδίως σε μια μελλοντική πολιτική συνθήκη όπου ο Πούτιν δεν θα βρίσκεται πλέον στην εξουσία. Πρόκειται, δηλαδή, για μια προσπάθεια να μετατραπεί η πιο σκληρή υποχώρηση σε κάτι που παρουσιάζεται ως «μη οριστικό» στα χαρτιά, χωρίς αυτό να αλλάζει το υλικό γεγονός στο πεδίο.

Για τον Ζελένσκι, όμως, μια τέτοια παραχώρηση, ακόμη κι αν δεν «σφραγιστεί» νομικά ως μόνιμη, μπορεί να αποδειχθεί πολιτικά μοιραία. Η ουκρανική κοινωνία έχει διαμορφωθεί μέσα σε μια τεράστια, αιματηρή δοκιμασία, με το αίτημα της εδαφικής ακεραιότητας να λειτουργεί ως υπαρξιακό σημείο αναφοράς. Η εγκατάλειψη θέσεων στο Ντονέτσκ δεν είναι απλώς μια γραμμή σε χάρτη· είναι η αίσθηση ότι η χώρα παραιτείται από τον πυρήνα της αντίστασης. Και, πέρα από την εσωτερική πολιτική πίεση, υπάρχει και μια σκληρή στρατηγική ανάγνωση: η αποδυνάμωση ή εγκατάλειψη οχυρωμένων θέσεων στην περιοχή θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για νέες ρωσικές προελάσεις σε ανοιχτή πεδιάδα προς τον Δνείπερο και, σε ένα εφιαλτικό σενάριο, να δημιουργήσει συνθήκες πίεσης προς την Οδησσό. Αν η Ουκρανία απωλέσει την πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα, τότε δεν θα πρόκειται απλώς για απώλεια λιμανιών· θα πρόκειται για απώλεια στρατηγικής αυτονομίας, αφού οι εξαγωγές και η οικονομική της αναπνοή θα εξαρτώνται από τη ρωσική συναίνεση. Αυτό, όπως τονίζεται, θα ισοδυναμούσε με πλήγμα που θα αμφισβητούσε την ίδια την ανεξάρτητη υπόσταση της χώρας.

Ακριβώς επειδή το εδαφικό σκέλος είναι τόσο βαρύ, το πακέτο εμφανίζεται να συνοδεύεται από δύο μεγάλα «αντισταθμίσματα» — μια διπλή υπόσχεση χρήματος και ασφάλειας. Το δεύτερο έγγραφο της δέσμης αφορά ένα σχέδιο δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης ύψους 800 δισ. δολαρίων, που περιγράφεται ως μηχανισμός ανοικοδόμησης και επανεκκίνησης της ουκρανικής οικονομίας, με καθοδήγηση από τον επικεφαλής της BlackRock, Λάρι Φινκ. Το μέγεθος του αριθμού λειτουργεί ως πολιτικό δέλεαρ και ως αφήγημα «νέας αρχής», όμως εδώ βρίσκεται ο δεύτερος μεγάλος αστερίσκος: το σχέδιο, όπως σημειώνεται, παραμένει προς το παρόν περισσότερο θεωρητικό, καθώς τα κεφάλαια δεν εμφανίζονται ακόμη πλήρως εξασφαλισμένα. Με άλλα λόγια, η υπόσχεση είναι μεγάλη, αλλά το ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό χρήμα, σε συγκεκριμένες ροές χρηματοδότησης και σε δεσμεύσεις που δεν θα εξανεμιστούν στην πρώτη πολιτική αλλαγή.

Το τρίτο έγγραφο αφορά εγγυήσεις ασφαλείας: αμερικανικές δεσμεύσεις προς το Κίεβο, με συμμετοχή ή στήριξη των Ευρωπαίων, ακόμη και με πιθανότητα ανάπτυξης δυνάμεων επί του πεδίου. Εδώ, όμως, η διαπραγμάτευση μπαίνει σε ναρκοπέδιο: παραμένει ασαφές αν ο Πούτιν θα αποδεχθεί ένα καθεστώς εγγυήσεων που θα περιλαμβάνει, άμεσα ή έμμεσα, δυτική στρατιωτική παρουσία στην Ουκρανία, πόσο μάλλον αν αυτή θα μπορούσε να εκληφθεί ως παρουσία δυνάμεων του ΝΑΤΟ. Η ασφάλεια είναι το «κλειδί» για να πειστεί η Ουκρανία να πάρει το ρίσκο ενός εδαφικού συμβιβασμού, αλλά είναι και το σημείο που μπορεί να τινάξει στον αέρα τη ρωσική αποδοχή μιας συμφωνίας.

Το τέταρτο έγγραφο, όπως περιγράφεται, είναι ίσως εκείνο που κάνει το σχήμα ακόμη πιο επικίνδυνο για την ουκρανική πλευρά, γιατί αφορά τη «σειρά των βημάτων», το ποιος κάνει πρώτος την κίνηση. Εκεί, σύμφωνα με όσα αποδίδονται σε πληροφορίες από ευρωπαϊκούς κύκλους, η Ουκρανία θα καλούνταν να παραχωρήσει πρώτα το Ντονέτσκ, ενώ την ίδια στιγμή το σχέδιο ανοικοδόμησης των 800 δισ. παραμένει «στα χαρτιά» και δεν έχει κλειδώσει ως εξασφαλισμένη χρηματοδότηση. Είναι το κλασικό πρόβλημα των συμφωνιών υψηλού ρίσκου: ζητείται από τη μία πλευρά να δώσει το πιο βαρύ χαρτί της προκαταβολικά, με αντάλλαγμα υποσχέσεις που θα υλοποιηθούν αργότερα και υπό προϋποθέσεις.

Την ατμόσφαιρα των τελευταίων ημερών συμπληρώνουν δημόσιες δηλώσεις από την αμερικανική πλευρά που επιχειρούν να παρουσιάσουν την υπόθεση ως «κοντά στη λύση». Ο ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ Στιβ Γουίτκοφ εμφανίζεται να εκφράζει αισιοδοξία, λέγοντας ότι έχει απομείνει μόνο ένα ανοιχτό ζήτημα — το Ντονέτσκ — και ότι έχουν συζητηθεί πολλές εκδοχές, άρα το θέμα είναι επιλύσιμο, προσθέτοντας ότι ο Ζελένσκι είναι διαθέσιμος. Ωστόσο, όταν το «τελευταίο ζήτημα» είναι το έδαφος, δεν πρόκειται για τεχνική λεπτομέρεια αλλά για τον κόμπο που καθορίζει τα πάντα: την πολιτική επιβίωση του Ουκρανού προέδρου, τη στρατηγική βιωσιμότητα της χώρας, την αξιοπιστία των δυτικών εγγυήσεων και, τελικά, την ίδια την αποδοχή από τη Μόσχα.

Έτσι, πίσω από τους μεγάλους αριθμούς και τις φιλόδοξες λέξεις, παραμένουν ανοιχτά τα βασικά ερωτήματα που θα κρίνουν αν το πακέτο είναι πραγματική γέφυρα προς την ειρήνη ή μια συμφωνία γεμάτη ρήτρες που δεν μπορούν να αντέξουν στην πράξη. Μπορεί η Ουκρανία να δεχθεί παραχώρηση ελέγχου στο Ντονμπάς χωρίς να διαρραγεί εσωτερικά; Μπορεί η υπόσχεση των 800 δισ. να γίνει δεσμευμένο, εξασφαλισμένο πρόγραμμα και όχι μια πολιτική υπόσχεση; Και μπορεί η Ρωσία να αποδεχθεί εγγυήσεις ασφαλείας που θα μοιάζουν με μόνιμο δυτικό αποτύπωμα εντός Ουκρανίας; Μέχρι να απαντηθούν αυτά, η διαπραγμάτευση θα κινείται πάνω σε έναν λεπτό πάγο: ένα πλαίσιο που μπορεί να παρουσιάζεται ως «λύση», αλλά στηρίζεται σε αστερίσκους αρκετούς για να ξαναφέρουν την κρίση από το χαρτί στο πεδίο.