Οι Συμφωνίες του Αβραάμ: Η νέα γεωπολιτική γραμμή στη Μέση Ανατολή

Όταν το 2020 ανακοινώθηκαν οι πρώτες Συμφωνίες του Αβραάμ, πολλοί τις αντιμετώπισαν ως μια ακόμη διπλωματική πρωτοβουλία με περιορισμένο βάθος. Τέσσερα χρόνια αργότερα, είναι σαφές ότι δεν επρόκειτο απλώς για διμερείς εξομαλύνσεις σχέσεων. Οι συμφωνίες αυτές λειτούργησαν ως καταλύτης για μια ευρύτερη αναδιάταξη ισχύος στη Μέση Ανατολή, προκαλώντας ενθουσιασμό, ανησυχία και –σε ορισμένες περιπτώσεις– ανοιχτή εχθρότητα.

Τι είναι οι Συμφωνίες του Αβραάμ

Οι Συμφωνίες του Αβραάμ αποτελούν ένα πλαίσιο εξομάλυνσης των σχέσεων μεταξύ του Ισραήλ και αραβικών κρατών. Ξεκίνησαν με τη σύναψη διπλωματικών σχέσεων ανάμεσα στο Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ακολουθούμενα από το Μπαχρέιν, το Μαρόκο και αργότερα το Σουδάν. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το Ισραήλ απέκτησε επίσημες σχέσεις με κράτη του αραβικού κόσμου χωρίς να έχει προηγηθεί λύση στο Παλαιστινιακό. Το όνομα «Αβραάμ» δεν ήταν τυχαίο. Επιδίωκε να τονίσει το κοινό θρησκευτικό και πολιτισμικό υπόβαθρο Ιουδαϊσμού, Χριστιανισμού και Ισλάμ, δίνοντας έναν συμβολικό τόνο συμφιλίωσης. Στην πράξη, όμως, οι συμφωνίες είχαν σαφώς γεωπολιτικό και οικονομικό χαρακτήρα.

Πότε και γιατί ξεκίνησαν

Η επίσημη ανακοίνωση έγινε τον Αύγουστο του 2020, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Πολιτειών. Η τότε αμερικανική κυβέρνηση επιδίωκε μια διπλωματική επιτυχία μεγάλης εμβέλειας, ενώ ταυτόχρονα αξιοποιούσε μια συγκυρία: κοινές ανησυχίες πολλών αραβικών κρατών για την περιφερειακή ισχύ του Ιράν και την αστάθεια στη Μέση Ανατολή. Για το Ισραήλ, οι συμφωνίες σήμαιναν πολιτική νομιμοποίηση και οικονομική διείσδυση στον αραβικό κόσμο. Για τα κράτη του Κόλπου, άνοιγαν δρόμους για τεχνολογική συνεργασία, επενδύσεις, ασφάλεια και πρόσβαση σε ισχυρά λόμπι στην Ουάσιγκτον.

Η εξέλιξη και η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος

Μετά την αρχική υπογραφή, οι Συμφωνίες του Αβραάμ δεν έμειναν στα χαρτιά. Δημιουργήθηκαν εμπορικές συμφωνίες, τουριστικές ροές, συνεργασίες στην άμυνα, στην ενέργεια και στην τεχνολογία. Το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε ιδιαίτερα όταν άρχισε να συζητείται σοβαρά το ενδεχόμενο ένταξης της Σαουδικής Αραβίας στο ίδιο πλαίσιο. Η Σαουδική Αραβία αποτελεί τον πραγματικό «μεγάλο στόχο». Η ένταξή της θα άλλαζε δραματικά τον χάρτη της Μέσης Ανατολής, δημιουργώντας έναν άτυπο άξονα Ισραήλ–Κόλπου με αμερικανική στήριξη. Ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο ανέβασε και το γεωπολιτικό διακύβευμα.

Η επίθεση της Χαμάς και το υπαρξιακό διακύβευμα

Η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ δεν μπορεί να αποσυνδεθεί πλήρως από αυτή τη δυναμική. Για τη Χαμάς, οι Συμφωνίες του Αβραάμ συνιστούσαν υπαρξιακή απειλή. Αν το Ισραήλ εντασσόταν πλήρως στο περιφερειακό σύστημα της Μέσης Ανατολής, το παλαιστινιακό ζήτημα κινδύνευε να περιθωριοποιηθεί οριστικά.
Η οργάνωση, που αντλεί πολιτική νομιμοποίηση από τη σύγκρουση, βρισκόταν μπροστά στον κίνδυνο να καταστεί άνευ αντικειμένου. Μια ευρύτερη αραβοϊσραηλινή προσέγγιση θα αφαιρούσε από τη Χαμάς τον ρόλο της «αντίστασης» και θα αποδυνάμωνε τους συμμάχους της. Η επίθεση, λοιπόν, μπορεί να ιδωθεί και ως προσπάθεια ανατροπής αυτής της πορείας μέσω βίαιης κλιμάκωσης.

Ο ρόλος των αραβικών χωρών

Οι αραβικές χώρες δεν κινούνται ως ενιαίο μπλοκ. Τα κράτη του Κόλπου βλέπουν τις Συμφωνίες του Αβραάμ κυρίως ως εργαλείο στρατηγικής ασφάλειας και οικονομικής μετάβασης. Θέλουν σταθερότητα, επενδύσεις, τεχνογνωσία και περιορισμό της ιρανικής επιρροής. Άλλες χώρες, όπως η Ιορδανία και η Αίγυπτος, τηρούν πιο προσεκτική στάση, προσπαθώντας να ισορροπήσουν ανάμεσα στη συνεργασία με το Ισραήλ και στην εσωτερική πίεση υπέρ των Παλαιστινίων. Το Μαρόκο, από την πλευρά του, αξιοποίησε τη συμφωνία για να ενισχύσει τη διεθνή αναγνώριση των θέσεών του στη Δυτική Σαχάρα.

Τι επιδιώκουν οι ΗΠΑ σε Μέση Ανατολή και Κεντρική Ασία

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Συμφωνίες του Αβραάμ εντάσσονται σε μια ευρύτερη στρατηγική. Στόχος είναι η δημιουργία ενός περιφερειακού συστήματος ασφαλείας που θα λειτουργεί με λιγότερη άμεση αμερικανική στρατιωτική παρουσία. Παράλληλα, οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διασφαλίσουν ενεργειακές ροές, εμπορικούς διαδρόμους και πολιτική επιρροή που συνδέουν τη Μέση Ανατολή με την Κεντρική Ασία και τον Ινδο-Ειρηνικό.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι Συμφωνίες του Αβραάμ λειτουργούν ως γέφυρα. Ενισχύουν συμμάχους, περιορίζουν αντιπάλους και επιτρέπουν στην Ουάσιγκτον να επικεντρωθεί περισσότερο στον ανταγωνισμό με την Κίνα.

Οι αντιδράσεις Ρωσίας και Κίνας

Η Ρωσία αντιμετωπίζει τις Συμφωνίες με επιφυλακτικότητα. Αν και δεν τις καταδικάζει ανοιχτά, βλέπει σε αυτές μια ενίσχυση της αμερικανικής επιρροής σε μια περιοχή όπου η ίδια προσπαθεί να διατηρήσει ρόλο, κυρίως μέσω της Συρίας και των σχέσεων με το Ιράν. Η Κίνα, από την άλλη, τηρεί πιο ουδέτερη στάση. Δεν αντιτίθεται ευθέως, αλλά ανησυχεί για τη δημιουργία αμερικανόκεντρων δομών. Παράλληλα, επενδύει οικονομικά σε όλες τις πλευρές, επιδιώκοντας σταθερότητα που θα εξυπηρετεί τα εμπορικά της συμφέροντα.

Πώς βλέπει την εξέλιξη η Ινδία

Η Ινδία παρακολουθεί τις Συμφωνίες του Αβραάμ με αυξανόμενο ενδιαφέρον. Διατηρεί στενές σχέσεις τόσο με το Ισραήλ όσο και με τα κράτη του Κόλπου και βλέπει σε αυτές μια ευκαιρία για νέους οικονομικούς και ενεργειακούς διαδρόμους. Για το Νέο Δελχί, η σταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα σε έναν κόσμο αυξανόμενου ανταγωνισμού.

Μια εύθραυστη νέα ισορροπία

Οι Συμφωνίες του Αβραάμ δεν έλυσαν τα βαθιά προβλήματα της περιοχής. Άνοιξαν, όμως, έναν νέο δρόμο. Έναν δρόμο γεμάτο ευκαιρίες, αλλά και κινδύνους. Η πρόσφατη βία έδειξε πόσο εύθραυστη είναι αυτή η νέα ισορροπία. Το ερώτημα δεν είναι αν οι συμφωνίες θα συνεχίσουν να υπάρχουν, αλλά με ποιο κόστος και για ποιους.