Ιράν εξέγερση: Η πιο επικίνδυνη κρίση της σύγχρονης ιστορίας της χώρας

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν βιώνει τη βαθύτερη και πιο επικίνδυνη κρίση της σύγχρονης ιστορίας του. Οι μαζικές αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις, η πρωτοφανής ένταση της καταστολής και η ανοιχτή πλέον εμπλοκή της Ουάσιγκτον συνθέτουν ένα εκρηκτικό σκηνικό, με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τα σύνορα της χώρας και αγγίζουν τη Μέση Ανατολή, τις αγορές ενέργειας και τη διεθνή ασφάλεια. Η πραγματική διάσταση της βίας παραμένει θολή, καθώς το καθεστώς έχει επιβάλει σχεδόν απόλυτο έλεγχο στις επικοινωνίες. Σύμφωνα με τη Human Rights Activists News Agency, οι νεκροί διαδηλωτές ξεπερνούν τους 540 μέσα σε λίγες ημέρες, με εκατοντάδες ακόμη θανάτους να ερευνώνται. Αν επιβεβαιωθούν όλες οι αναφορές, ο αριθμός ενδέχεται να υπερβεί τους 1.100. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί και οδηγηθεί σε φυλακές, ενώ μαρτυρίες κάνουν λόγο για χρήση πραγματικών πυρών και σκαγιών από πολύ κοντινή απόσταση. Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν από την κατάρρευση του ιρανικού ριάλ και την εκτόξευση του κόστους ζωής, εξελίχθηκαν γρήγορα σε ανοιχτή αμφισβήτηση του ίδιου του θεοκρατικού συστήματος.

Την ώρα που ανεξάρτητες εικόνες σπανίζουν, η κρατική τηλεόραση προβάλλει πλάνα με δεκάδες σάκους πτωμάτων σε ιατροδικαστικά κέντρα της Τεχεράνης, επιχειρώντας να αποδώσει τους θανάτους σε «ένοπλους τρομοκράτες». Συγγενείς θυμάτων καταγράφονται να περιμένουν με αγωνία για αναγνώριση σορών, εικόνες που αποτυπώνουν το ανθρώπινο κόστος μιας κρίσης χωρίς προηγούμενο. Διεθνή μέσα όπως το Bloomberg και το CNN μιλούν για μια χώρα που πλησιάζει σε σημείο καμπής, με το καθεστώς να προσπαθεί απεγνωσμένα να κρατηθεί όρθιο, ενώ η κοινωνία δείχνει έτοιμη για ρήξη.

Η σπίθα άναψε από την οικονομική ασφυξία: πληθωρισμός, ανεργία, κοινωνικές ανισότητες και χρόνια κακοδιαχείριση. Πολύ γρήγορα, όμως, τα συνθήματα μετατράπηκαν σε ευθείες επιθέσεις κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας. «Η διαφθορά και η καταστολή είναι συστημικές. Αυτός είναι ο λόγος που οι άνθρωποι ζητούν την απομάκρυνση του καθεστώτος», έχει δηλώσει η Χόλι Ντάγκρες, αναλύτρια του Washington Institute. Οι διαδηλώσεις εξαπλώνονται από την Τεχεράνη σε δεκάδες πόλεις, με εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες να αψηφούν τις απειλές.

Η αντίδραση του κράτους ακολουθεί γνώριμα μονοπάτια: μαζικές συλλήψεις, βίαιη καταστολή και σχεδόν πλήρης διακοπή του Διαδικτύου. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν εμφανίζεται διχασμένος ανάμεσα σε ρητορική συμφιλίωσης και κατηγορίες περί «ξένων υποκινητών» που επιχειρούν να αποσταθεροποιήσουν τη χώρα, τονίζοντας ότι «η κοινωνία δεν πρέπει να παραδοθεί στους ταραχοποιούς». Καθοριστική είναι η στάση του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει ανεβάσει δραματικά το επίπεδο πίεσης. Μιλώντας από το Air Force One, παραδέχθηκε ότι εξετάζονται «πολύ ισχυρές επιλογές», αφήνοντας ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης. Σε αναρτήσεις του, ο Τραμπ κάνει λόγο για «Ιράν που κοιτάζει την ελευθερία», υπογραμμίζοντας ότι οι ΗΠΑ είναι «έτοιμες να βοηθήσουν». Η ρητορική αυτή αναζωπυρώνει φόβους περί αλλαγής καθεστώτος, ειδικά μετά τις πρόσφατες παρεμβάσεις των ΗΠΑ σε άλλες περιοχές.

Η κρίση έχει ήδη οικονομικό αντίκτυπο. Το πετρέλαιο brent κατέγραψε άνοδο άνω του 5%, καθώς οι αγορές ανησυχούν για πιθανές διαταραχές στην παραγωγή ενός από τους μεγαλύτερους παραγωγούς του ΟΠΕΚ. «Η προσοχή έχει στραφεί πλήρως στο Ιράν», σημειώνει ο αναλυτής Άρνε Λόμαν Ράσμουσεν, προειδοποιώντας για εκμετάλλευση του χάους από την Ουάσιγκτον. Παρά την πίεση, το καθεστώς διατηρεί κρίσιμα στηρίγματα. Δεν έχουν καταγραφεί μαζικές αποσκιρτήσεις στις δυνάμεις ασφαλείας, στοιχείο που –σύμφωνα με το CNN– παραμένει καθοριστικό για την επιβίωσή του. «Το σύστημα είναι εύθραυστο, αλλά βίαια συμπαγές», επισημαίνει ο αναλυτής της RUSI Χ.Α. Χέλιερ. Χώρες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, φοβούνται περισσότερο το χάος παρά τη συνέχιση της διακυβέρνησης ενός γνωστού αντιπάλου. «Καλύτερα ο διάβολος που ξέρεις», σχολιάζει η αναλύτρια Έλι Γκερανμάγεχ.

Το «φάντασμα» του 1979

Στο παρασκήνιο επανεμφανίζεται ο Ρεζά Παχλαβί, καλώντας τις δυνάμεις ασφαλείας να στραφούν προς τον λαό και όχι εναντίον του. Οι εκκλήσεις του ξυπνούν μνήμες από το 1979, όταν οι απεργίες και η κοινωνική κινητοποίηση οδήγησαν στην πτώση της μοναρχίας. Οι αναλυτές παραμένουν επιφυλακτικοί. Η Ντίνα Εσφαντιάρι του Bloomberg Economics θεωρεί πιθανή μια εσωτερική αναδιάταξη ή ακόμη και πραξικόπημα των Φρουρών της Επανάστασης, αλλά όχι άμεση κατάρρευση. Άλλοι, όπως ο πρώην αναλυτής της CIA Ουίλιαμ Άσερ, προειδοποιούν ότι μια απότομη πτώση θα μπορούσε να οδηγήσει σε διάσπαση και γενικευμένη βία. Το Ιράν βρίσκεται σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Είτε οδηγηθεί σε βαθιά πολιτική αλλαγή είτε σε παρατεταμένη αιματηρή στασιμότητα, οι επιπτώσεις θα είναι παγκόσμιες. Η κρίση έχει ήδη μετατραπεί από εσωτερική εξέγερση σε γεωπολιτικό σεισμό, με την ενέργεια, την ασφάλεια και τη σταθερότητα μιας ολόκληρης περιοχής να κρέμονται από τις εξελίξεις των επόμενων εβδομάδων.