Η πόλη που ζει με αισθητήρες

Στην παραλία του Puerto Naos, στη δυτική πλευρά της La Palma, η ζωή μοιάζει να έχει επιστρέψει στους φυσιολογικούς της ρυθμούς. Παιδιά παίζουν στη μαύρη ηφαιστειακή άμμο, τουρίστες απολαμβάνουν τον ήλιο και τα καφέ γεμίζουν ξανά. Πίσω όμως από αυτή την ειδυλλιακή εικόνα λειτουργεί ένα από τα πιο προηγμένα και εκτεταμένα συστήματα περιβαλλοντικής επιτήρησης στον κόσμο. Η αφετηρία ήταν η έκρηξη του ηφαιστείου Cumbre Vieja τον Σεπτέμβριο του 2021. Η λάβα κατέστρεψε σπίτια και υποδομές, όμως το μεγαλύτερο πρόβλημα αποδείχθηκε λιγότερο ορατό. Μετά την παύση της έκρηξης, επιστήμονες διαπίστωσαν ότι από το υπέδαφος εκλύονταν τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα (CO₂), εγκλωβισμένες επί χρόνια στα ηφαιστειακά πετρώματα. Σε ορισμένα σημεία οι μετρήσεις άγγιξαν επίπεδα εκατοντάδων χιλιάδων ppm, πολλαπλάσια των αποδεκτών ορίων. Το CO₂, άχρωμο και άοσμο, μπορεί να γίνει θανατηφόρο σε υψηλές συγκεντρώσεις, ιδίως σε υπόγειους και κλειστούς χώρους όπου συσσωρεύεται χωρίς να γίνεται αντιληπτό. Η παρουσία νεκρών ζώων σε γκαράζ και αποθήκες ήταν η πρώτη ανησυχητική ένδειξη ότι η κρίση δεν είχε τελειώσει.

Αντί να εγκαταλείψουν οριστικά την περιοχή, οι ισπανικές αρχές και επιστημονικοί φορείς επέλεξαν μια διαφορετική προσέγγιση: τη συνεχή, μαζική παρακολούθηση. Έτσι γεννήθηκε το πρόγραμμα Alerta CO₂, ένα έργο ύψους περίπου 4 εκατομμυρίων ευρώ, που ξεκίνησε το 2022 και θεωρείται το πρώτο ολοκληρωμένο σύστημα μαζικής επιτήρησης διοξειδίου του άνθρακα σε κατοικημένη ζώνη. Περισσότεροι από 1.300 ανιχνευτές τοποθετήθηκαν σε κατοικίες, επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους στο Puerto Naos και στο γειτονικό χωριό La Bombilla. Οι αισθητήρες καταγράφουν δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, μετατρέποντας την περιοχή σε ένα ζωντανό εργαστήριο περιβαλλοντικής ασφάλειας. Τα «ασφαλή» επίπεδα ορίζονται κάτω από περίπου 770 ppm. Αν οι μετρήσεις υπερβούν τα 1.000 ppm για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, ενεργοποιείται πρωτόκολλο ειδοποίησης: ενημερώνονται οι αρχές, οι κάτοικοι λαμβάνουν κλήση ή επίσκεψη και λαμβάνονται μέτρα, από απλό αερισμό έως χρήση συστημάτων μηχανικού καθαρισμού αέρα.

Σε ένα πρώην σχολικό κτίριο λειτουργεί αυτοσχέδιο κέντρο ελέγχου. Εκεί, επιστήμονες παρακολουθούν χάρτες και γραφήματα, εντοπίζοντας άμεσα τυχόν ανωμαλίες. Παράλληλα, η δημοτική αρχή του Los Llanos de Aridane ανέπτυξε εφαρμογή «Smart Island», μέσω της οποίας οι πολίτες μπορούν να βλέπουν τα εξωτερικά επίπεδα CO₂ ανά γειτονιά. Η τεχνολογία έχει βοηθήσει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Περίπου το 80% των ιδιοκτητών έχει επιστρέψει, ενώ εκατοντάδες κατοικίες και επιχειρήσεις έχουν λάβει άδεια επαναλειτουργίας. Το ξενοδοχείο της περιοχής, για παράδειγμα, διαθέτει δεκάδες αισθητήρες σε κοινόχρηστους χώρους, διαβεβαιώνοντας τους επισκέπτες ότι η παραμονή τους είναι ασφαλής. Ωστόσο, η καχυποψία δεν έχει εξαφανιστεί. Οι συσκευές, ορατές σε τοίχους και προσόψεις, θυμίζουν διαρκώς ότι η απειλή δεν είναι θεωρητική. Τα μικρά πράσινα φωτάκια που αναβοσβήνουν αποτελούν σύμβολο επιστροφής στην κανονικότητα, αλλά και υπενθύμιση μιας εύθραυστης ισορροπίας.

Το μεγαλύτερο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: πότε θα σταματήσει η εκπομπή αερίων; Οι επιστήμονες παραδέχονται ότι δεν υπάρχουν ακόμη αξιόπιστα εργαλεία πρόβλεψης για τη διάρκεια του φαινομένου. Η δραστηριότητα φαίνεται να μειώνεται σταδιακά, όμως η αβεβαιότητα παραμένει. Για πολλούς κατοίκους, η επιστροφή δεν ήταν μόνο πρακτική απόφαση αλλά συναισθηματική ανάγκη. Η παραμονή μακριά από τα σπίτια τους επί μήνες ή και χρόνια είχε διαρρήξει κοινωνικούς δεσμούς και τοπικές οικονομίες. Το Alerta CO₂ λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στον φόβο και την επανεκκίνηση. Η περίπτωση του Puerto Naos αναδεικνύεται πλέον ως πιλοτικό παράδειγμα για περιοχές που αντιμετωπίζουν «αόρατους» κινδύνους – από ηφαιστειακά αέρια έως βιομηχανική ρύπανση. Σε μια εποχή όπου τα ακραία φυσικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα, η συστηματική περιβαλλοντική επιτήρηση ενδέχεται να αποτελέσει αναγκαίο εργαλείο προσαρμογής. Το νησί δεν επέλεξε την εγκατάλειψη, αλλά την τεχνολογική επιτήρηση. Και όσο τα κύματα σπάνε απαλά στη μαύρη άμμο, οι αισθητήρες συνεχίζουν να μετρούν αθόρυβα τον αέρα – αποδεικνύοντας ότι, σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, η ασφάλεια ίσως περνά πλέον μέσα από δεδομένα σε πραγματικό χρόνο.