Ελίζα Κονοφάγου Columbia: Η επιμονή πίσω από την καινοτομία

Στους διαδρόμους του κτιρίου Διοίκησης του Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο δεν κυκλοφορούν μόνο φοιτητές και καθηγητές. Κυκλοφορούν ιδέες. Ιδέες που γεννήθηκαν μέσα σε εργαστήρια, πάνω από δεδομένα, πειράματα και αποτυχημένες δοκιμές, και που τώρα δοκιμάζουν για πρώτη φορά να βγουν από το αυστηρό πλαίσιο της ακαδημαϊκής έρευνας και να συναντήσουν την πραγματική οικονομία. Αυτός ακριβώς είναι ο στόχος του προγράμματος «Lab to Market», μιας πρωτοβουλίας που επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στη γνώση και την εφαρμογή. Ανάμεσα σε νέους ερευνητές που προετοιμάζουν παρουσιάσεις, αναζητούν λέξεις απλές για να εξηγήσουν σύνθετες τεχνολογίες και προσπαθούν να μεταφράσουν την επιστήμη σε αξία, ξεχωρίζει η παρουσία της Ελίζα Κονοφάγου. Διεθνώς αναγνωρισμένη καθηγήτρια στο Columbia University, πρωτοπόρος στην έρευνα των υπερήχων για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς σκοπούς, δεν στέκεται απέναντι στους συμμετέχοντες ως αυθεντία. Στέκεται δίπλα τους, μιλώντας για το στοιχείο που διατρέχει όλη τη δική της πορεία: την επιμονή.

Για την Κονοφάγου, η έρευνα δεν είναι μια γραμμική διαδρομή επιτυχιών. Είναι ένας συνεχής αγώνας με την αβεβαιότητα. Η εξεύρεση χρηματοδότησης, η συγκρότηση μιας λειτουργικής διεπιστημονικής ομάδας, η επιλογή ενός πρότζεκτ που τελικά «δουλεύει» δεν αποτελούν αυτονόητα βήματα. Αντίθετα, είναι διαδοχικά φίλτρα στα οποία δοκιμάζεται όχι μόνο η επιστημονική επάρκεια, αλλά και η αντοχή του ίδιου του ερευνητή. Στην επιστήμη, η απόρριψη είναι συχνότερη από την αποδοχή, η αμφισβήτηση είναι ο κανόνας και κάθε αποτέλεσμα πρέπει να αποδειχθεί ξανά και ξανά. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η πίστη στην ποιότητα της δουλειάς λειτουργεί ως το μόνο πραγματικά αδιαπραγμάτευτο κεφάλαιο. Το ερευνητικό έργο της Κονοφάγου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια, αναπτύσσει τεχνολογίες που αξιοποιούν τα ηχητικά κύματα όχι μόνο για απεικόνιση, αλλά και για θεραπεία. Υπέρηχοι που μπορούν να ανιχνεύσουν πρώιμες αλλοιώσεις στο μυοκάρδιο, ανοίγοντας νέους δρόμους στην πρόληψη εμφραγμάτων και στη διάγνωση αρρυθμιών. Υπέρηχοι που επιτρέπουν την παρατήρηση του ηλεκτρομηχανικού κύματος της καρδιάς με ακρίβεια πολλαπλάσια των μέχρι σήμερα δυνατοτήτων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η έρευνά της γύρω από το άνοιγμα του αιματοεγκεφαλικού φραγμού, ενός φυσικού μηχανισμού άμυνας που προστατεύει τον εγκέφαλο, αλλά ταυτόχρονα εμποδίζει τη διείσδυση φαρμάκων. Με τη χρήση εστιασμένων υπερήχων και μικροσκοπικών φυσαλίδων, η ομάδα της κατάφερε να δημιουργήσει ένα ελεγχόμενο «παράθυρο» πρόσβασης, επιτρέποντας τη στοχευμένη χορήγηση θεραπειών σε όγκους και νευροεκφυλιστικές νόσους. Τα αποτελέσματα σε παιδιατρικούς ασθενείς με εξαιρετικά επιθετικούς όγκους του εγκεφάλου έδειξαν όχι μόνο κλινική βελτίωση, αλλά και κάτι απρόσμενο: την ενεργοποίηση του ίδιου του ανοσοποιητικού συστήματος του εγκεφάλου.

Ανάλογα ελπιδοφόρα είναι και τα δεδομένα από την εφαρμογή θεραπευτικού υπερήχου σε όγκους του μαστού. Η μη επεμβατική καταστροφή ιστών, σε συνδυασμό με την ανοσολογική απόκριση που προκαλείται, ανοίγει προοπτικές όχι μόνο για τοπικό έλεγχο της νόσου, αλλά και για τη μείωση των μεταστάσεων. Παράλληλα, οι υπέρηχοι αξιοποιούνται ως εργαλείο πρόβλεψης της αποτελεσματικότητας της χημειοθεραπείας ήδη από τις πρώτες εβδομάδες, προσφέροντας στους γιατρούς έναν πολύτιμο βιοδείκτη έγκαιρης αξιολόγησης. Παρά τη διεθνή αναγνώριση, τις διακρίσεις και τα βραβεία, η ίδια επιμένει ότι το μεγάλο στοίχημα παραμένει η μετάβαση από το εργαστήριο στο κλινικό περιβάλλον. Το όραμά της είναι σαφές: ο θεραπευτικός υπέρηχος να γίνει καθημερινό εργαλείο της ιατρικής πράξης, προσβάσιμο και λειτουργικό. Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και η ανάπτυξη φορητών συσκευών, που μεταφέρουν την τεχνολογία στον ασθενή και όχι τον ασθενή στο ακριβό και συχνά απρόσιτο μηχάνημα.

Η συμμετοχή της στο «Lab to Market» δεν είναι τυχαία. Έχοντας ιδρύσει η ίδια εταιρεία τεχνολογίας, γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει να μιλάς με επενδυτές, να απλοποιείς σύνθετες έννοιες χωρίς να τις ευτελίζεις και να μετατρέπεις την επιστημονική καινοτομία σε επιχειρηματικό σχέδιο. Αυτή την εμπειρία θέλει να μεταφέρει στους νέους ερευνητές, υπογραμμίζοντας τη σημασία της συνεργασίας και της διασταύρωσης διαφορετικών επιστημονικών πεδίων. Υπάρχει όμως και ένας ακόμη λόγος. Η ελληνική της καταγωγή. Μεγαλωμένη στην Αθήνα, με μακρά πορεία στο εξωτερικό, αισθάνεται –όπως η ίδια το περιγράφει– την ανάγκη να επιστρέψει κάτι πίσω. Να στηρίξει τα «ελληνικά μυαλά», όχι με ρητορική, αλλά με πράξη. Στο αμφιθέατρο του ΕΜΠ, ανάμεσα σε παρουσιάσεις και ερωτήσεις, αυτό που τελικά μεταδίδεται δεν είναι μόνο τεχνογνωσία. Είναι η ιδέα ότι η καινοτομία δεν είναι στιγμιαία έμπνευση, αλλά μια μακρά διαδικασία αντοχής, επιμονής και πίστης στη δουλειά που κανείς κάνει, ακόμη κι όταν κανείς άλλος δεν έχει πειστεί ακόμη.