Εγγυήσεις ασφαλείας για την Ουκρανία: Η ελληνική στάση, τα ευρωπαϊκά σχέδια και ο ρόλος των ΗΠΑ

Σε μια συγκυρία αυξημένης γεωπολιτικής ρευστότητας και αβεβαιότητας γύρω από την προοπτική εκεχειρίας στον πόλεμο της Ουκρανίας, η Ελλάδα τοποθετείται με σαφή αλλά προσεκτικά οριοθετημένο ρόλο στο ευρωπαϊκό και διατλαντικό πλαίσιο εγγυήσεων ασφαλείας. Αυτό ήταν το βασικό μήνυμα που εξέπεμψε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης κατά τη συμμετοχή του στη Σύνοδο της λεγόμενης «Συμμαχίας των Προθύμων» για την Ουκρανία, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, στο προεδρικό μέγαρο των Ηλυσίων. Ο Έλληνας πρωθυπουργός υπογράμμισε την ανάγκη περαιτέρω και μακροπρόθεσμης ενίσχυσης των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, χαρακτηρίζοντάς την ως «τη σημαντικότερη εγγύηση ασφαλείας» για τη χώρα που βρίσκεται υπό ρωσική εισβολή. Παράλληλα, επανέλαβε με κατηγορηματικό τρόπο ότι η Ελλάδα δεν θα συμμετάσχει σε ευρωπαϊκή στρατιωτική δύναμη εντός του ουκρανικού εδάφους, αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το ενδεχόμενο συνδρομής με άλλους τρόπους, εκτός Ουκρανίας, ακόμη και στον τομέα της θαλάσσιας επιτήρησης.

Σύμφωνα με πληροφορίες, η αναφορά του Κυριάκου Μητσοτάκη στη θαλάσσια επιτήρηση δεν συνοδεύτηκε από συγκεκριμένες λεπτομέρειες, ωστόσο κυβερνητικοί κύκλοι εκτιμούν ότι μπορεί να αφορά συμμετοχή της Ελλάδας σε ευρύτερη πρωτοβουλία επιτήρησης της εφαρμογής των κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να συνδεθεί με περιοχές ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας, όπως η Μαύρη Θάλασσα, υπό την προϋπόθεση επίτευξης εκεχειρίας και σε περίπτωση παραβίασής της από τη Μόσχα. Σε κάθε περίπτωση, όπως τονίζουν οι ίδιες πηγές, οποιαδήποτε μορφή ελληνικής συνδρομής θα τεθεί προηγουμένως υπό τις προβλεπόμενες εθνικές κοινοβουλευτικές διαδικασίες, διασφαλίζοντας θεσμική νομιμότητα και πολιτική συναίνεση. Υπενθυμίζεται ότι η Ελλάδα έχει ήδη ανακοινώσει, στις αρχές Δεκεμβρίου, χρηματοδοτική συνεισφορά ύψους 20 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο της νατοϊκής πρωτοβουλίας Prioritized Ukraine’s List of Requirements, επιβεβαιώνοντας τη σταθερή συμμετοχή της στη συλλογική προσπάθεια στήριξης της Ουκρανίας.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης στη σημασία της αμερικανικής συμμετοχής στις εγγυήσεις ασφαλείας, τόσο για την ίδια την Ουκρανία όσο και για τη συνολική ασφάλεια της Ευρώπης. Όπως σημείωσε, χωρίς την ενεργό εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών, το ευρωπαϊκό πλαίσιο εγγυήσεων θα παραμένει ατελές. Ο πρωθυπουργός αναφέρθηκε επίσης στη συμβολή της Ελλάδας στον τομέα της ενεργειακής ασφάλειας, με έμφαση στην παροχή φυσικού αερίου προς την Ουκρανία και την ευρύτερη περιοχή μέσω του FSRU της Αλεξανδρούπολης και του Κάθετου Διαδρόμου. Επανέλαβε, δε, τη θεμελιώδη θέση της Αθήνας ότι δεν μπορεί να νομιμοποιείται η αλλαγή συνόρων με τη χρήση βίας και ότι η Ουκρανία είναι η μόνη αρμόδια να αποφασίσει για το μέλλον της.

Στη συνάντηση των Ηλυσίων συμμετείχαν 27 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων από την Ευρώπη και τον Καναδά, καθώς και αξιωματούχοι του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τις Ηνωμένες Πολιτείες εκπροσώπησαν ο ειδικός απεσταλμένος του Λευκού Οίκου Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ. Σε συνέντευξη Τύπου μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, ο οικοδεσπότης της συνάντησης, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, ανακοίνωσε ότι συμφωνήθηκε η αποστολή πολυεθνικής στρατιωτικής δύναμης μετά την επίτευξη κατάπαυσης του πυρός. Όπως διευκρίνισε, η δύναμη αυτή θα έχει ρόλο επιτήρησης της εφαρμογής της εκεχειρίας σε ξηρά, θάλασσα και αέρα, θα εγκατασταθεί μακριά από τη γραμμή επαφής και θα υποστηρίζεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες θα επιβλέπουν την πιστή εφαρμογή της συμφωνίας.

Στο περιθώριο της Συνόδου, ο Μακρόν συνυπέγραψε διακήρυξη προθέσεων με τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι και τον Βρετανό πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ για την εγκατάσταση της πολυεθνικής δύναμης, ενώ πρόθεση συμμετοχής εξέφρασε και η Ισπανία μέσω του πρωθυπουργού της Πέδρο Σάντσεθ. Αντίθετα, η Ιταλία και η Πολωνία ξεκαθάρισαν ότι δεν προτίθενται να στείλουν στρατεύματα στην Ουκρανία. Η Σύνοδος ενέκρινε κοινή διακήρυξη με την οποία οι συμμετέχοντες δεσμεύονται για τη συνέχιση της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία σε μακροπρόθεσμη βάση και για την παροχή ισχυρών εγγυήσεων ασφαλείας.

Παρά το μήνυμα ενότητας που επιχειρήθηκε να σταλεί από το Παρίσι, ανάλυση του Politico καταγράφει σημαντικές σκιές αβεβαιότητας, ιδίως ως προς το εύρος και τη σταθερότητα της αμερικανικής δέσμευσης. Αν και αρχικά υπήρχαν προσδοκίες ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα συνυπέγραφαν κοινή δήλωση για τις εγγυήσεις ασφαλείας, τελικά το σχετικό κείμενο υπογράφηκε μόνο από τον λεγόμενο «συνασπισμό των προθύμων», χωρίς την επίσημη συμμετοχή της Ουάσιγκτον. Σύμφωνα με το Politico, από προηγούμενα προσχέδια αφαιρέθηκαν αναφορές που προέβλεπαν ρητά αμερικανική στρατιωτική υποστήριξη σε περίπτωση επίθεσης κατά της πολυεθνικής δύναμης, καθώς και δεσμεύσεις για παροχή πληροφοριακής και υλικοτεχνικής υποστήριξης. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε τους προβληματισμούς ευρωπαϊκών πρωτευουσών σχετικά με την αξιοπιστία των αμερικανικών εγγυήσεων, ιδίως στο τρέχον πολιτικό κλίμα στην Ουάσιγκτον. Ο Αμερικανός ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ δήλωσε πάντως ότι «τα πρωτόκολλα ασφαλείας έχουν σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί», τονίζοντας ότι πρόκειται για κρίσιμο στοιχείο ώστε «όταν τελειώσει αυτός ο πόλεμος, να τελειώσει οριστικά». Παράλληλα, εξήρε τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι και την ομάδα του για τη συμβολή τους στις διαπραγματεύσεις.

Το σχέδιο για την «επόμενη ημέρα»

Η κοινή ευρωπαϊκή διακήρυξη περιγράφει ένα πλέγμα μέτρων που θα ενεργοποιηθεί σε περίπτωση επίτευξης ειρηνευτικής συμφωνίας με τη Ρωσία. Κεντρικό ρόλο θα έχει η παρακολούθηση και επαλήθευση της εκεχειρίας, η οποία, σύμφωνα με τα συμφωνηθέντα, θα τελεί υπό αμερικανική ηγεσία, με τη συνδρομή χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία. Το σχέδιο περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, μακροπρόθεσμη στρατιωτική στήριξη των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, ανάπτυξη ευρωπαϊκής πολυεθνικής δύναμης με αποτρεπτικό χαρακτήρα και δεσμευτικές εγγυήσεις υποστήριξης σε περίπτωση νέας ρωσικής επίθεσης στο μέλλον. Ο Εμανουέλ Μακρόν έκανε λόγο για «πρωτοφανή επιχειρησιακή σύγκλιση» μεταξύ 35 χωρών, της Ουκρανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, υποστηρίζοντας ότι η Ουάσιγκτον θα παρέχει το απαραίτητο «δίχτυ ασφαλείας» που ζητούσαν οι Ευρωπαίοι.

Παρά τις διακηρύξεις, εσωτερικές αντιστάσεις παραμένουν. Η Γερμανία εμφανίζεται επιφυλακτική, με τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς να επισημαίνει ότι οποιαδήποτε απόφαση για αποστολή στρατευμάτων θα πρέπει να εγκριθεί από την Bundestag και προϋποθέτει πρώτα την επίτευξη εκεχειρίας. Η Τουρκία, από την πλευρά της, έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο στο σκέλος της ασφάλειας στη Μαύρη Θάλασσα. Χώρες όπως η Ελλάδα ξεκαθάρισαν ότι δεν θα στείλουν στρατεύματα στο ουκρανικό έδαφος, αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής σε τομείς όπως η θαλάσσια επιτήρηση.

Παρά το αισιόδοξο κλίμα που καλλιεργήθηκε στο Παρίσι, όλα παραμένουν θεωρητικά χωρίς μια πραγματική κατάπαυση του πυρός. Η Ρωσία δεν συμμετέχει άμεσα στις διαπραγματεύσεις, ενώ ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι έχει εκφράσει τις τελευταίες ημέρες αυξημένες επιφυλάξεις, προειδοποιώντας ότι η Μόσχα μπορεί να επιχειρήσει να μπλοκάρει τα πάντα. Έντεκα μήνες μετά την πρώτη εσπευσμένη ευρωπαϊκή σύνοδο που συγκάλεσε ο Εμανουέλ Μακρόν, οι Ευρωπαίοι επιχειρούν να συγκροτήσουν ένα συνεκτικό πλαίσιο εγγυήσεων ασφαλείας, σε ένα περιβάλλον όπου οι πολιτικές αποφάσεις και οι γεωπολιτικές ισορροπίες αλλάζουν διαρκώς. Το αν αυτό το πλέγμα δεσμεύσεων θα αποδειχθεί επαρκές για να αποτρέψει μια νέα σύγκρουση ή θα μείνει στα χαρτιά παραμένει το κεντρικό, ανοιχτό ερώτημα. Μέσα σε αυτό το σύνθετο σκηνικό, η Ελλάδα επιλέγει έναν ρόλο ενεργό αλλά μετρημένο: παρούσα στις εγγυήσεις ασφαλείας, με έμφαση στη συλλογική ευρωπαϊκή στρατηγική, την αμερικανική συμμετοχή και τη θεσμική νομιμότητα, χωρίς άμεση στρατιωτική εμπλοκή στο ουκρανικό έδαφος.