Τετραήμερη εργασία Ολλανδία: Το «σιωπηλό» μοντέλο και το στοίχημα της βιωσιμότητας

Χωρίς τυμπανοκρουσίες και χωρίς μια θεαματική μεταρρύθμιση που θα άλλαζε από τη μια μέρα στην άλλη το εργασιακό τοπίο, η Ολλανδία έχει οικοδομήσει εδώ και δεκαετίες ένα μοντέλο εργασίας που σήμερα συζητείται διεθνώς ως πρότυπο τετραήμερης εβδομάδας. Με μέσο όρο μόλις 32,1 ώρες εργασίας την εβδομάδα —τον χαμηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση— η χώρα έχει καταφέρει να συνδυάσει υψηλή ποιότητα ζωής με ισχυρές οικονομικές επιδόσεις. Σε αντίθεση με άλλα κράτη που εξετάζουν πιλοτικά προγράμματα τετραήμερης εργασίας, η ολλανδική εμπειρία δεν προέκυψε από μια αιφνίδια νομοθετική τομή. Η μεταβολή ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1980, όταν η μαζική είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας οδήγησε στη διαμόρφωση του μοντέλου του «ενάμιση εισοδηματία»: ένας εργαζόμενος πλήρους απασχόλησης και ένας μερικής, συνήθως στο ίδιο νοικοκυριό. Η μερική απασχόληση έγινε κοινωνικά αποδεκτή, σχεδόν κανονικότητα.

Σταδιακά, η κουλτούρα αυτή διευρύνθηκε και στους άνδρες, ιδίως στους νεότερους πατέρες, με την καθιέρωση της λεγόμενης «ημέρας του πατέρα». Η επαγγελματική επιτυχία έπαψε να ταυτίζεται αποκλειστικά με το εξαντλητικό πενθήμερο και τις πολύωρες παρουσίες στο γραφείο. Σήμερα, πολλοί εργαζόμενοι πλήρους απασχόλησης συμπιέζουν το ωράριό τους σε τέσσερις ημέρες, ενώ συνδικάτα όπως το FNV πιέζουν για την επίσημη θεσμοθέτηση της τετραήμερης εβδομάδας. Η βιωσιμότητα του μοντέλου αποτελεί αντικείμενο έντονου διαλόγου. Από τη μία πλευρά, η Ολλανδία παραμένει μία από τις πλουσιότερες οικονομίες του ΟΟΣΑ, με υψηλή ωριαία παραγωγικότητα και ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας που προσεγγίζουν το 82%. Οι λιγότερες ώρες δεν σήμαναν απώλεια παραγωγής· αντίθετα, η εργασία κατανέμεται σε περισσότερους ανθρώπους.

Η εμπειρία πολλών επιχειρήσεων δείχνει ότι η μείωση των ατελείωτων συσκέψεων, η αυστηρότερη ιεράρχηση καθηκόντων και η καλύτερη οργάνωση του χρόνου μπορούν να αναπληρώσουν τις χαμένες ώρες. Επιπλέον, καταγράφεται μείωση στις αναρρωτικές άδειες και αύξηση της διατήρησης προσωπικού — στοιχεία που μεταφράζονται σε χαμηλότερο λειτουργικό κόστος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση εταιρειών που διατήρησαν τις 32 ώρες εβδομαδιαίας εργασίας χωρίς περικοπές μισθών, επενδύοντας στη βελτίωση της αποδοτικότητας αντί στην παράταση του χρόνου παρουσίας. Το επιχείρημα που προβάλλεται είναι απλό: η έξυπνη εργασία υπερέχει της εξαντλητικής.

Ωστόσο, το μοντέλο δεν είναι άμοιρο κινδύνων. Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι η γήρανση του πληθυσμού και οι αυξανόμενες ελλείψεις σε τομείς όπως η υγεία και η εκπαίδευση ενδέχεται να περιορίσουν την προσφορά εργασίας. Καθώς περισσότεροι εργαζόμενοι συνταξιοδοτούνται και λιγότεροι εισέρχονται στην αγορά, η πίεση για αύξηση των ωρών ή της παραγωγικότητας γίνεται εντονότερη. Ο οικονομολόγος Νίκολας Γκον έχει θέσει το ερώτημα ευθέως: πόσο βιώσιμο είναι ένα μοντέλο όπου οι πολίτες εργάζονται λιγότερο, σε ένα περιβάλλον δημογραφικής συρρίκνωσης; Η απάντηση, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, βρίσκεται στην επέκταση της συμμετοχής — στην ένταξη περισσότερων ατόμων στην αγορά εργασίας και στην αξιοποίηση τεχνολογιών που ενισχύουν την παραγωγικότητα.

Η ολλανδική εμπειρία δείχνει ότι η τετραήμερη εργασία δεν είναι απλώς θέμα νόμου. Είναι, πρωτίστως, ζήτημα κουλτούρας. Η αντίληψη ότι η παρουσία στο γραφείο ισοδυναμεί με παραγωγικότητα αμφισβητείται. Η έμφαση μετατοπίζεται από τις ώρες στο αποτέλεσμα. Ταυτόχρονα, υπάρχουν και σκιές. Η εκτεταμένη μερική απασχόληση εξακολουθεί να επηρεάζει τις επαγγελματικές προοπτικές των γυναικών, ιδίως σε διευθυντικές θέσεις. Η ισορροπία ανάμεσα στην ποιότητα ζωής και την ισότητα ευκαιριών παραμένει ανοιχτό ζήτημα.