Παρέμβαση

Γράφει η Ευτυχία Παπούλια

Κοινωνιολόγος

Η επιστήμη, ενδεχομένως, δεν θα μπορέσει να επινοήσει καλύτερο σύστημα επικοινωνίας από το διάλειμμα για καφέ.

Earl Wilson

Πρωί Παρασκευής, από εκείνες τις δύσκολες, προεόρτιες όπου ο χρόνος πιέζει, οι εκκρεμότητες συσσωρεύονται και η δουλειά πρέπει να κλείσει σωστά για να υπάρξει μια μικρή ανάσα το Σαββατοκύριακο. Η μέρα αρχίζει με λίγα χιλιόμετρα τρεξίματος, πριν από το βάρος της καθημερινότητας. Το κινητό διαρκώς παρόν, όχι ως επιλογή αλλά ως μηχανισμός επιφυλακής, σαν κάτι που οφείλει να παραμένει ανοιχτό ακόμη και σε στιγμές που θα έπρεπε να ανήκουν αποκλειστικά στον εαυτό. Οι ειδοποιήσεις εμφανίζονται από τα πρώτα λεπτά και, όσο επαναλαμβάνονται, διακόπτουν τον ρυθμό, αλλοιώνοντας ακόμη και αυτή τη σύντομη στιγμή αποφόρτισης. Έτσι, ακόμη και η προσπάθεια για ηρεμία φορτίζεται σταδιακά με άγχος.

Στο γραφείο, η εικόνα συνεχίζεται με μεγαλύτερη ένταση. Οι ώρες απαιτούν συγκέντρωση, οργάνωση και καθαρό μυαλό, όμως τα μηνύματα επιμένουν. Ένα emoji, μια αόριστη πρόσκληση για καφέ, μια ανάλυση που δεν ζητήθηκε, εμφανίζονται στην οθόνη με την ίδια αξίωση προσοχής. Κανένα από αυτά δεν είναι επείγον. Όλα, όμως, διεκδικούν χώρο. Η συσσώρευση αυτών των μικρών παρεμβάσεων δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η εργασία διακόπτεται συνεχώς και η σκέψη δεν προλαβαίνει να ολοκληρωθεί.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο περιεχόμενο των μηνυμάτων, αλλά στην απαίτηση που τα συνοδεύει. Κάθε μήνυμα φτάνει πλέον με την αυτονόητη προσδοκία απάντησης, αφού η παρουσία του άλλου είναι διαρκώς ορατή: αν άνοιξε το μήνυμα, πότε, αν βρίσκεται ενεργός. Η πρώτη απάντηση σπάνια αρκεί· συνήθως ανοίγει έναν νέο κύκλο ερωτήσεων, διευκρινίσεων και σχολίων. Ο χρόνος μετατρέπεται σε κοινόχρηστο πεδίο, πάντα διαθέσιμο, πάντα ανοιχτό σε παρεμβάσεις. Η ευθύνη μεταφέρεται στον παραλήπτη, που καλείται να αποδείξει ότι είναι παρών, ακόμη κι όταν εργάζεται, σκέφτεται ή απλώς προσπαθεί να κρατήσει μια στοιχειώδη ισορροπία.

Αυτή η απαίτηση μόνιμης διαθεσιμότητας έχει αρχίσει να θεωρείται κανονικότητα. Η απουσία χρειάζεται εξήγηση, η καθυστέρηση μοιάζει αγένεια, η σιωπή παρερμηνεύεται. Κι όμως, οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα στην πολυτέλεια της απομόνωσης. Έχουν δικαίωμα να αποσύρονται, να μη μοιράζονται κάθε σκέψη και κάθε στιγμή, να επιλέγουν πότε και πώς θα επικοινωνήσουν. Η επικοινωνία μπορεί να αρκείται σε ένα σύντομο τηλεφώνημα, σε έναν καφέ πού και πού, όχι σε συνεχή ψηφιακή παρουσία που εξαντλεί τον χρόνο και την ενέργεια.

Σε αυτή τη συνθήκη, η απομόνωση παύει να θεωρείται φυσική ανάγκη και αντιμετωπίζεται σαν απόκλιση. Όποιος δεν απαντά άμεσα οφείλει εξηγήσεις, όποιος αποσύρεται χαρακτηρίζεται απόμακρος, όποιος επιλέγει σιωπή μοιάζει ύποπτος. Κι όμως, η δυνατότητα να αποσυνδέεται κανείς, να μη συμμετέχει διαρκώς, να αφήνει τον χρόνο του αδιατάρακτο, αποτελεί μορφή φροντίδας και όχι απόρριψης. Οι σχέσεις δεν μετριούνται σε πλήθος μηνυμάτων, ούτε η εγγύτητα αποδεικνύεται με συνεχή ψηφιακή παρουσία. Ένα τηλεφώνημα, μια συνάντηση πού και πού, ένας καφές χωρίς βιασύνη, αρκούν για να κρατήσουν ζωντανή την επαφή.

Το Σαββατοκύριακο, που υποτίθεται πως θα λειτουργούσε ως ανάσα, δεν μένει ανεπηρέαστο. Ακόμη και σε μια εκδρομή, σε μια προσπάθεια απομάκρυνσης από την καθημερινότητα, τα μηνύματα επιμένουν. Ερωτήσεις για το αν έφτασες, πόσα πλήρωσες για το δωμάτιο, απαιτήσεις για φωτογραφίες, για αποδείξεις ότι περνάς καλά. Κανένα τηλεφώνημα, καμία αμεσότητα. Μόνο ψυχρά μηνύματα, διατυπωμένα σαν έλεγχος, μεταμφιεσμένος σε ενδιαφέρον. Κάπως έτσι οι σχέσεις απομακρύνονται από την ουσία τους. Αντί για αληθινή επαφή, κυριαρχεί η διαρκής επιτήρηση, αντί για παρουσία, η απαίτηση ενημέρωσης. Κάποτε, οι άνθρωποι συναντιούνταν χωρίς να γνωρίζουν τα πάντα ο ένας για τον άλλον. Υπήρχε απόσταση, αναμονή, προσμονή. Σήμερα, η συνεχής ανταλλαγή μηνυμάτων καταναλώνει τη σχέση πριν αυτή υπάρξει στον φυσικό χώρο. Ίσως ήρθε η στιγμή να τεθεί ένα όριο. Να ειπωθεί καθαρά ότι η διαθεσιμότητα δεν είναι αυτονόητη. Ότι ο προσωπικός χρόνος δεν διαμοιράζεται κατά παραγγελία, η απομόνωση δεν είναι αντικοινωνικότητα, αλλά ανάγκη. Η επιλογή να είσαι παρών στη ζωή σου προϋποθέτει το θάρρος να μην είσαι διαρκώς παρών στην οθόνη. Δεν χρειάζεται να είμαστε πάντα διαθέσιμοι. Χρειάζεται να είμαστε διαθέσιμοι για τη ζωή.