Το τέλος της δυτικής συνοχής

Η διεθνής φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων, όπως συγκροτήθηκε μετά το 1945 και ανανεώθηκε μετά το 1991, έχει εισέλθει σε φάση αποσύνθεσης. Δεν πρόκειται πλέον για θεωρητική διαπίστωση, αλλά για εμπειρικό δεδομένο που καταγράφεται σε πολιτικές αποφάσεις, στρατιωτικές ενέργειες και μεταβολές κοινής γνώμης σε παγκόσμια κλίμακα. Η έμφαση μετατοπίζεται από τους κανόνες στην ισχύ, από τους θεσμούς στην επιβολή, από τη συναίνεση στη σύγκρουση συμφερόντων. Η σημερινή στάση της Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί καταλύτη αυτής της μετάβασης. Η υιοθέτηση μιας ωμής, μονομερούς λογικής άσκησης εξουσίας διαχέεται πλέον ως δομικό πρότυπο διεθνούς συμπεριφοράς. Η αποδοχή της βίας ως κανονικό εργαλείο πολιτικής –όχι ως έσχατο μέσο– συνιστά σαφή ρήξη με τη μεταπολεμική δυτική αφήγηση περί διεθνούς νομιμότητας. Η πιο κρίσιμη συνέπεια αυτής της μετατόπισης δεν είναι η αποσταθεροποίηση επιμέρους περιοχών, αλλά η διάρρηξη της δυτικής συνοχής. Η διατλαντική σχέση, επί δεκαετίες πυλώνας της ευρωπαϊκής ασφάλειας, παύει να λειτουργεί ως αξιόπιστο πλαίσιο αναφοράς. Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει πλέον την Ουάσιγκτον ως αυτονόητο εγγυητή, αλλά ως απρόβλεπτο δρώντα με συγκρουόμενες προτεραιότητες.

Η μεταβολή αυτή αποτυπώνεται με σαφήνεια στη στάση των ευρωπαϊκών κοινωνιών απέναντι στις ΗΠΑ. Η εμπιστοσύνη υποχωρεί, ενώ ενισχύεται η αντίληψη ότι ο αμερικανικός παράγοντας λειτουργεί περισσότερο αποσταθεροποιητικά παρά προστατευτικά. Πρόκειται για ποιοτική αλλαγή: η αμφισβήτηση δεν αφορά μεμονωμένες πολιτικές, αλλά τον ίδιο τον ρόλο της Αμερικής στο ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας. Παράλληλα, η αλλαγή αυτή επαναπροσδιορίζει και τον τρόπο με τον οποίο τρίτοι δρώντες αντιλαμβάνονται την Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παύει να εκλαμβάνεται ως γεωπολιτική προέκταση των ΗΠΑ και αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως αυτόνομος πόλος ισχύος – συχνά ανταγωνιστικός. Η μετατόπιση αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Ρωσία, όπου η εχθρότητα μεταφέρεται σταδιακά από την Ουάσιγκτον προς τις Βρυξέλλες, αντικατοπτρίζοντας την αντίληψη ότι η Ευρώπη είναι πλέον ο κύριος πολιτικός και στρατηγικός αντίπαλος. Αντίστοιχα, η Ουκρανία αναπροσαρμόζει τις προσδοκίες της. Η στήριξη από τις ΗΠΑ δεν θεωρείται πλέον δεδομένη ούτε σταθερή. Η Ευρώπη αναδεικνύεται ως ο βασικός, μακροπρόθεσμος εταίρος επιβίωσης, τόσο σε πολιτικό όσο και σε θεσμικό επίπεδο. Η διάκριση μεταξύ αμερικανικής και ευρωπαϊκής στρατηγικής καθίσταται σαφής και συνειδητή.

Σε παγκόσμια κλίμακα, η αποδυνάμωση της δυτικής συνοχής επιταχύνει τη μετατόπιση ισχύος προς την Κίνα. Για μια σειρά από χώρες του Παγκόσμιου Νότου, το Πεκίνο εμφανίζεται ως πιο προβλέψιμος, λιγότερο παρεμβατικός και, κυρίως, πιο συνεπής εταίρος. Η σύγκριση δεν γίνεται με όρους αξιών, αλλά με όρους αποτελεσματικότητας και συμφέροντος. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτή η παγκόσμια αναδιάταξη δεν προκύπτει από την άνοδο ενός νέου ηγεμονικού μοντέλου, αλλά από την αυτοαποδόμηση του παλαιού. Η Δύση δεν ηττάται στρατιωτικά· χάνει τη συνοχή της πολιτικά και ιδεολογικά. Οι κανόνες που η ίδια θέσπισε εγκαταλείπονται πρώτα από τον ισχυρότερο εκφραστή τους.

Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες φαίνεται να αντιλαμβάνονται αυτή τη μετάβαση ταχύτερα από τις πολιτικές τους ηγεσίες. Η αυξανόμενη αποδοχή της ενίσχυσης των αμυντικών δαπανών, της επαναφοράς μορφών υποχρεωτικής θητείας και ακόμη και της συζήτησης για ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή δεν αποτελεί στροφή προς τον μιλιταρισμό, αλλά ένδειξη προσαρμογής σε ένα πιο σκληρό διεθνές περιβάλλον. Το διεθνές σύστημα μεταβαίνει σε μια τάξη σφαιρών επιρροής, όπου η ισχύς προηγείται του δικαίου και η ασφάλεια δεν παρέχεται, αλλά κατακτάται. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα θεμελιώδες δίλημμα: είτε θα συγκροτήσει τη δική της στρατηγική αυτονομία είτε θα αποδεχθεί έναν ρόλο παθητικού παρατηρητή στις αποφάσεις άλλων δυνάμεων. Η εποχή της άνευ όρων διατλαντικής βεβαιότητας έχει τελειώσει. Τώρα θα φανεί, ποιοι είναι διατεθειμένοι να τον αντιμετωπίσουν ως τέτοιον.