Σύνοδος Κορυφής: Το τέλος της αμερικανικής βεβαιότητας

Χωρίς συγκρούσεις, χωρίς σκληρά τελεσίγραφα και χωρίς δηλώσεις που θα έκαναν τον γύρο του κόσμου, κύλησε η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες. Κι όμως, πίσω από τη χαμηλή ένταση, τον προσεκτικά ζυγισμένο λόγο και την απουσία θεατρικότητας, οι Ευρωπαίοι ηγέτες κατέληξαν σε μια σιωπηρή αλλά ιστορική παραδοχή: το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η Ευρώπη από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένο. Δεν υπήρξαν δημόσιες διακηρύξεις ρήξης με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ούτε αποφάσεις που να σηματοδοτούν ανοιχτά μια αλλαγή στρατηγικής. Ωστόσο, όπως μετέφεραν Ευρωπαίοι διπλωμάτες και αξιωματούχοι της ΕΕ στο Politico, η αίσθηση που κυριάρχησε ήταν πως η Ένωση έχει περάσει ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Το παραδοσιακό μοντέλο των διατλαντικών σχέσεων –με τις ΗΠΑ στον ρόλο του σταθερού εγγυητή ασφάλειας και πολιτικής καθοδήγησης– αντιμετωπίζεται πλέον ως παρωχημένο. Η σύνοδος είχε συγκληθεί στον απόηχο των απειλών του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία, απειλές που αποσύρθηκαν μόλις ένα 24ωρο πριν από τη συνάντηση. Ωστόσο, το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν η ίδια η υπαναχώρηση, αλλά όσα αποκάλυψε: ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η αμερικανική στάση μπορεί να αλλάζει αιφνιδιαστικά και χωρίς προειδοποίηση.

Παρά τις επιμέρους διαφωνίες τους, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς εμφανίστηκαν ευθυγραμμισμένοι στο βασικό συμπέρασμα της συνόδου: η στρατηγική αυτονόμηση της Ευρώπης δεν είναι πλέον θεωρητική συζήτηση, αλλά πρακτική αναγκαιότητα. Τη γραμμή αυτή αποτύπωσε με σαφήνεια η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δηλώνοντας μετά το τέλος της πεντάωρης συνεδρίασης ότι «ξέρουμε πως πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη». Μια φράση που, χωρίς μεγάλες λέξεις, αποτύπωσε το βάθος της αλλαγής που συντελείται. Σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες και έναν αξιωματούχο με γνώση των συζητήσεων, υπήρξε άτυπη αλλά σαφής συμφωνία ότι η παλιά τάξη πραγμάτων έχει κλείσει τον κύκλο της. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά, πρόκειται για «μια μοιραία ρήξη» ανάμεσα σε αυτό που ίσχυε και σε αυτό που έρχεται.

Το σοκ της Γροιλανδίας

Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία δεν ξεκίνησε τώρα. Εντάθηκε μετά την πρώτη θητεία Τραμπ και ωρίμασε μέσα από διαδοχικές κρίσεις. Ωστόσο, οι απειλές για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως καταλύτης. Έφεραν στην επιφάνεια με ωμό τρόπο το ενδεχόμενο ανοιχτής αμφισβήτησης της ευρωπαϊκής κυριαρχίας από έναν μέχρι πρότινος σύμμαχο. «Αυτή είναι η στιγμή του Ρουβίκωνα. Μια θεραπεία-σοκ», ανέφερε διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας της ΕΕ. «Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτό που ήταν πριν». Η αρχική αντίδραση της Ένωσης –από την αναστολή της εμπορικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ μέχρι τη συζήτηση για αποστολή στρατευμάτων στη Γροιλανδία και την απειλή εμπορικών αντιποίνων– έδειξε ότι υπάρχει πλέον βούληση για γρήγορη και ενιαία αντίδραση.

Το βασικό συμπέρασμα της συνόδου ήταν πως αυτή η στάση δεν μπορεί να αποτελεί εξαίρεση. Όπως τόνισε Ευρωπαίος διπλωμάτης, η στρατηγική ανεξαρτησία δεν μπορεί να περιοριστεί «ούτε μόνο στην άμυνα, ούτε μόνο στην ενέργεια, ούτε μόνο στο εμπόριο – πρέπει να αφορά τα πάντα, ταυτόχρονα». Ιδιαίτερη σημασία έχει η μετατόπιση των χωρών της ανατολικής πτέρυγας. Για χρόνια, η προσήλωσή τους στο ΝΑΤΟ και στις ΗΠΑ ως εγγυητή ασφάλειας απέναντι στη Ρωσία ήταν σχεδόν αδιαπραγμάτευτη. Αυτό συχνά τις έφερνε σε αντιπαράθεση με τη γαλλική προσέγγιση περί ευρωπαϊκής αυτονομίας.

Πλέον, όμως, το τοπίο αλλάζει. Ακόμη και χώρες που συνορεύουν άμεσα με τη ρωσική απειλή εμφανίζονται διατεθειμένες να στηρίξουν μια πιο ανεξάρτητη ευρωπαϊκή στάση. Η Εσθονία, για παράδειγμα, άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία στο πλαίσιο αποστολής του ΝΑΤΟ – μια συζήτηση που θεωρήθηκε ενδεικτική της αλλαγής κλίματος, ανεξαρτήτως τελικής απόφασης. Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν υπογράμμισε ότι «όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη και υπερασπίζεται ξεκάθαρα τον εαυτό της, τότε έρχονται αποτελέσματα».

Πολωνία, Βορράς και Γερμανία επανεξετάζουν βεβαιότητες

Ακόμη και η Πολωνία, παραδοσιακά από τους πιο σταθερούς συμμάχους των ΗΠΑ, δείχνει να αναθεωρεί παγιωμένες θέσεις. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ εμφανίστηκε ανοιχτός στη χρήση του ευρωπαϊκού «εργαλείου κατά του εξαναγκασμού», τονίζοντας ότι «η κυριαρχία και ο εξαναγκασμός δεν μπορούν να αποτελούν βάση συμμαχιών». Παρόμοια μετατόπιση καταγράφεται και στις χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά, όπως η Δανία, η Σουηδία και η Ολλανδία, που μέχρι πρότινος υπερασπίζονταν με συνέπεια το ελεύθερο εμπόριο και την αποφυγή συγκρούσεων. Ακόμη και η Γερμανία, με βαθιά ριζωμένη διατλαντική κουλτούρα, δείχνει έτοιμη να εξετάσει σκληρότερες εμπορικές απαντήσεις.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έστειλε σαφές μήνυμα ότι επιδιώκει τη σταθεροποίηση των εμπορικών σχέσεων με τις ΗΠΑ μετά την απόσυρση των απειλών για δασμούς. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα υπογράμμισε ότι η επιβολή νέων δασμών θα ήταν ασυμβίβαστη με τη συμφωνία ΕΕ–ΗΠΑ, ξεκαθαρίζοντας όμως ότι η Ένωση θα υπερασπιστεί τον εαυτό της απέναντι σε «κάθε μορφής εξαναγκασμό». Η ΕΕ διαθέτει ήδη αντίμετρα ύψους 93 δισ. ευρώ, καθώς και το λεγόμενο «εμπορικό μπαζούκα» (ACI), εργαλεία που παραμένουν παγωμένα αλλά έτοιμα προς χρήση. Η φον ντερ Λάιεν επανέλαβε ότι ο διάλογος με τις ΗΠΑ πρέπει να συνεχιστεί, αλλά αν ξεπεραστούν κόκκινες γραμμές, η απάντηση θα είναι άμεση.

Στο περιθώριο της συνόδου, έντονο προβληματισμό προκάλεσε και το λεγόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» του Τραμπ, το οποίο φιλοδοξεί να λειτουργήσει εκτός του πλαισίου του ΟΗΕ. Η ΕΕ εξέφρασε επιφυλάξεις για το εύρος και τη διακυβέρνησή του, δηλώνοντας ωστόσο πρόθυμη να συνεργαστεί με τις ΗΠΑ στο πλαίσιο του συνολικού σχεδίου για τη Γάζα. Σε αυτό το σημείο παρενέβη και ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, σε συνέντευξή του στο Euronews. Αναγνώρισε ότι οι διατλαντικές σχέσεις γίνονται πιο πολύπλοκες και ξεκαθάρισε πως η Ελλάδα δεν μπορεί να ενταχθεί σε ό,τι έχει ανακοινωθεί μέχρι στιγμής για το Συμβούλιο Ειρήνης, αν και επιθυμεί ευρωπαϊκή και αμερικανική συνεργασία ειδικά για τη Γάζα.