Κάθαρση;

Γράφει η Ευτυχία Παπούλια

Κοινωνιολόγος

Η Ηθική είναι ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός για να σέρνεις την ανθρωπότητα από τη μύτη.

Φρίντριχ Νίτσε

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τη διαφθορά στην Ελλάδα έχει πάψει πολλά χρόνια τώρα να αφορά στη λειτουργία των θεσμών και έχει μετατραπεί σε μια γενικευμένη ανθρωπολογική καταδίκη. Δεν μιλάμε πια για πρακτικές, για κίνητρα, για δομές εξουσίας, μιλάμε μόνο για «διεφθαρμένους ανθρώπους». Για μια κοινωνία που, υποτίθεται, είναι σάπια στον πυρήνα της. Αφήγημα βολικό, απλοϊκό και, κυρίως, πολιτικά επικίνδυνο καθώς καταργεί τη δημοκρατική λογική. Αν η πλειοψηφία είναι διεφθαρμένη, τότε σε ποιον απευθύνεται εκείνος που το διακηρύσσει; Σε μια μειοψηφία αυτοανακηρυγμένων ηθικά ανώτερων; Σε ένα «αγνό» υπόλοιπο που στέκεται απέναντι στην κοινωνία; Και αν πράγματι η πλειοψηφία είναι διεφθαρμένη, πώς νομιμοποιείται κάθε επόμενη κυβέρνηση που εκλέγεται ξανά και ξανά από αυτή την πλειοψηφία; Ή μήπως το πρόβλημα δεν είναι η διαφθορά, αλλά το ίδιο το εκλογικό σώμα;

Εδώ γεννιέται μια βαθιά αντίφαση που σπάνια ομολογείται: Όσοι καταγγέλλουν συλλήβδην την κοινωνία ως ανήθικη, στην πραγματικότητα δεν πιστεύουν στη δημοκρατία. Πιστεύουν στην αντικατάστασή της από μια ηθική ελίτ, από φωνές που υπόσχονται ότι «θα φέρουν την κάθαρση». Η βασική πλάνη αυτής της ρητορικής είναι ότι αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως μονοδιάστατο ον. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι δεν είναι ούτε ηθικοί ούτε ανήθικοι εκ φύσεως. Δεν έχουν ένα πρόσωπο. Έχουν πολλά, που ενεργοποιούνται ανάλογα με τις αξίες που έχουν καλλιεργήσει, τα όρια που έχουν θέσει και –κυρίως– τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να είναι συνεπής, έντιμος και νομοταγής, και την ίδια στιγμή ελαστικός, επιρρεπής στη μικροδιαφθορά ή στον συμβιβασμό όταν οι συνθήκες τού επιτρέπουν να μεταθέσει την ευθύνη αλλού. Αυτό δεν τον καθιστά απατεώνα, απλώς… ανθρώπινο. Η ηθική είναι επιλογή που επαναλαμβάνεται ή εγκαταλείπεται, πάντα με προσωπική ευθύνη. Γι’ αυτό και η πραγματική πολιτική δεν αναζητά αγίους, αλλά θεσμούς που περιορίζουν τις σκοτεινές πλευρές και ενισχύουν τις φωτεινές. Όποιος υπόσχεται κάθαρση χωρίς να μιλά για κανόνες, ελέγχους και ισορροπίες εξουσίας, θέτει σε δεύτερη μοίρα τη βελτίωση της κοινωνίας και στοχεύει στη χειραγώγησή της.

Σε ποιον απευθύνεται, λοιπόν, ο λόγος που θεωρεί τη συντριπτική πλειοψηφία διεφθαρμένη; Απευθύνεται σε ένα ακροατήριο θυμωμένο, κουρασμένο, πρόθυμο να αποδεχθεί απλές εξηγήσεις για σύνθετα προβλήματα. Απευθύνεται σε ανθρώπους που δεν θέλουν να ακούσουν ότι και οι ίδιοι συμμετέχουν – έστω παθητικά – στη λειτουργία της κοινωνίας. Θέλουν κάποιον άλλον να τους δείξει την ηθική. Να τους απαλλάξει από την ευθύνη της αυτοκριτικής. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι φωνές που ακούμε τελευταία: Φωνές που δεν ζητούν απλώς δικαιοσύνη, αλλά υπόσχονται τιμωρία, που δεν μιλούν για διαδικασίες, αλλά για «ξεκαθαρίσματα», που δεν εμπιστεύονται τους θεσμούς, αλλά τον εαυτό τους ως ηθικό μέτρο. Το ακροατήριό τους δεν ρωτά «πώς», «με ποιες εγγυήσεις», «με ποια όρια». Αρκείται στο «επιτέλους, κάποιος θα τους βάλει στη θέση τους».

Αυτό το ακροατήριο αναζητά λύτρωση από την ευθύνη. Όμως μέχρι πότε οι άνθρωποι θα απαιτούν από κάποιον άλλον να τους δείξει την ηθική; Μέχρι πότε θα πιστεύουμε ότι η κοινωνική αλλαγή έρχεται μέσω προσώπων και όχι μέσω συλλογικών επιλογών; Η ιστορία είναι αμείλικτη. Κάθε φορά που μια κοινωνία επένδυσε σε ηθικούς σωτήρες, κατέληξε είτε απογοητευμένη είτε υποταγμένη. Η ηθική δεν μεταβιβάζεται, δεν επιβάλλεται και σίγουρα δεν αποδεικνύεται με διακηρύξεις ανωτερότητας. Αποδεικνύεται στη διάρκεια, στη συνέπεια, στη σύγκρουση με τον ίδιο μας τον εαυτό όταν οι συνθήκες μάς ευνοούν να παρεκκλίνουμε. Όποιος υπόσχεται κάθαρση χωρίς να αναγνωρίζει αυτή τη σύνθετη ανθρώπινη φύση δεν μας καλεί σε δικαιοσύνη, αλλά σε μια επικίνδυνη αυταπάτη. Το πραγματικό πρόβλημα της ελληνικής δημόσιας ζωής είναι ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας εξακολουθεί να πιστεύει πως η ηθική είναι κάτι που έρχεται απ’ έξω. Μέχρι να εγκαταλείψουμε αυτή την αυταπάτη, θα αλλάζουμε φωνές, όχι νοοτροπίες. Και θα συνεχίζουμε να απορούμε γιατί κάθε νέα υπόσχεση κάθαρσης καταλήγει στο ίδιο αδιέξοδο. Γιατί, όπως έγραψε ο Oscar Wilde, «αν ο κόσμος μπορούσε να είναι καλύτερος, δεν θα υπήρχε έτσι όπως τον ξέρουμε».