Γιατί η Μόσχα “χτυπά” τον Βαρθολομαίο

Μια ωμή πράξη πολιτικής πίεσης, με όρους κρατικής προπαγάνδας και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, συνιστά η επίθεση της ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR) κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Το γεγονός ότι στο στόχαστρο δεν μπαίνει απλώς ένας εκκλησιαστικός θεσμός αλλά το ίδιο το πρόσωπο του Οικουμενικού Πατριάρχη –και μάλιστα από μια κρατική υπηρεσία πληροφοριών– αποκαλύπτει πως η σύγκρουση Κωνσταντινούπολης–Μόσχας έχει πλέον μεταφερθεί ολοκληρωτικά στο πεδίο της πολιτικής ισχύος. Η ρητορική της SVR δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Κατηγορίες περί «πολιτικής σχέσης με την Ουκρανία», περί συνεργασίας με «εθνικιστές και νεοναζί», ακόμη και ισχυρισμοί ότι ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος λειτουργεί με την υποστήριξη βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, συνθέτουν ένα αφήγημα που δεν απευθύνεται στην εκκλησιαστική κοινότητα αλλά σε κυβερνήσεις, μηχανισμούς ασφαλείας και διεθνή ακροατήρια. Πρόκειται για λόγο ψυχροπολεμικό, όπου η πίστη μετατρέπεται σε εργαλείο υβριδικού πολέμου.

Απέναντι σε αυτή την επίθεση, το Οικουμενικό Πατριαρχείο επέλεξε μια στάση θεσμικής ψυχραιμίας και πολιτικής ωριμότητας. Χωρίς να υιοθετήσει τη γλώσσα της έντασης, μίλησε για «βαθύτατη θλίψη» και για «ευφάνταστα σενάρια» και «ψευδείς ειδήσεις» που δεν πρόκειται να εκτρέψουν την οικουμενική αποστολή της Μητρός Εκκλησίας. Η επιλογή αυτή δεν είναι αδυναμία· είναι συνειδητή άρνηση να νομιμοποιηθεί μια προπαγανδιστική στρατηγική που επιδιώκει τη σύγκρουση επί ίσοις όροις. Στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρίσκεται το Ουκρανικό ζήτημα. Από το 2018, όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο προχώρησε στη χορήγηση αυτοκεφάλου στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, η Μόσχα αντέδρασε όχι ως απλός εκκλησιαστικός συνομιλητής, αλλά ως δύναμη που αντιλαμβάνεται την εκκλησιαστική γεωγραφία ως προέκταση της κρατικής κυριαρχίας. Για το Πατριαρχείο Μόσχας και το Κρεμλίνο, η απώλεια ελέγχου στην Ουκρανία δεν είναι θεολογικό πλήγμα· είναι στρατηγική ήττα.

Ακριβώς γι’ αυτό η ρωσική επίθεση δεν περιορίζεται στην Ουκρανία. Η SVR επεκτείνει το αφήγημα στη Βαλτική –Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία– και ακόμη παραπέρα, προς τα Βαλκάνια, με αιχμές για το Μαυροβούνιο και τη Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία. Η Κωνσταντινούπολη παρουσιάζεται ως δύναμη που «αποσπά» Εκκλησίες από τον «ρωσικό ορθόδοξο κόσμο», ενώ στην πραγματικότητα αυτό που αμφισβητείται είναι το μοντέλο μιας Εκκλησίας πλήρως ευθυγραμμισμένης με την κρατική εξουσία. Η στάση του Πατριαρχείου Μόσχας και του Πατριάρχη Κύριλλου ενισχύει αυτή τη διάγνωση. Η ανοιχτή στήριξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η ρητορική περί «ιερού πολέμου» και η ευλογία των στρατιωτικών επιχειρήσεων έχουν μετατρέψει τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία σε ιδεολογικό βραχίονα του κράτους. Αντίθετα, ο Βαρθολομαίος έχει καταγγείλει ευθέως την έννοια του «ιερού πολέμου», χαρακτηρίζοντας τη σύγκρουση «άγρια και ανθρωποκτόνο». Αυτή η διάσταση δεν είναι δευτερεύουσα· είναι η βαθύτερη αιτία της σύγκρουσης.

Στην πραγματικότητα, συγκρούονται δύο διαφορετικά μοντέλα Εκκλησίας και εξουσίας. Από τη μία, το οικουμενικό πρότυπο της Κωνσταντινούπολης, που αντιλαμβάνεται την Εκκλησία ως υπερεθνικό σώμα με κανονική ευθύνη και αποστολή ενότητας. Από την άλλη, το κρατικοκεντρικό μοντέλο της Μόσχας, όπου η Εκκλησία λειτουργεί ως φορέας εθνικής ισχύος, ταυτότητας και πολιτικού ελέγχου. Όταν αυτά τα δύο μοντέλα έρχονται σε σύγκρουση, η θεολογία υποχωρεί και τη θέση της παίρνει η πολιτική. Η επίθεση της SVR κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη δεν αφορά μόνο τον Βαρθολομαίο. Αφορά το αν η θρησκεία μπορεί να παραμείνει αυτόνομη από τα κράτη ή αν θα μετατραπεί οριστικά σε εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Αφορά το αν η έννοια της εκκλησιαστικής ελευθερίας έχει ακόμη νόημα σε έναν κόσμο όπου οι μυστικές υπηρεσίες μιλούν στο όνομα της πίστης. Και τελικά, αφορά το αν η Ορθοδοξία θα λειτουργήσει ως χώρος ενότητας ή ως ακόμη ένα πεδίο σύγκρουσης σε έναν κόσμο που ήδη δοκιμάζει τα όριά του.