Το Τελευταίο Σημείωμα Βούλγαρης: Η ταινία για τους 200 που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή

Νέα ιστορική φόρτιση αποκτά μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της Κατοχής, μετά τη δημοσιοποίηση φωτογραφιών που φέρονται να απεικονίζουν την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Οι εικόνες, εφόσον επιβεβαιωθεί η αυθεντικότητά τους, αναμένεται να προσθέσουν κρίσιμα στοιχεία σε ένα γεγονός βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη. Η επιστημονική αξιολόγηση βρίσκεται σε εξέλιξη, ωστόσο ήδη έχει ξεκινήσει μια παράλληλη προσπάθεια ταυτοποίησης των προσώπων που διακρίνονται στα καρέ.

Συγγενείς εκτελεσμένων, ιστορικοί ερευνητές αλλά και το ΚΚΕ επιχειρούν να συμβάλουν στη διασταύρωση των στοιχείων, επαναφέροντας στο προσκήνιο την ιστορική και ανθρώπινη διάσταση της θυσίας. Η μαζική εκτέλεση των 200 πολιτικών κρατουμένων πραγματοποιήθηκε ως αντίποινα των ναζιστικών δυνάμεων κατοχής για τον θάνατο του Γερμανού υποστρατήγου Φραντς Κρεχ, διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών, ο οποίος σκοτώθηκε σε ενέδρα ανταρτών του ΕΛΑΣ στην περιοχή των Μολάων. Η διαταγή ήταν σαφής και αμείλικτη: πενήντα Έλληνες για κάθε Γερμανό αξιωματικό.

Το γεγονός έχει ήδη αποτυπωθεί κινηματογραφικά στην ταινία Το Τελευταίο Σημείωμα του Παντελής Βούλγαρης, σε σενάριο της Ιωάννα Καρυστιάνη, η οποία εστίασε όχι μόνο στο ιστορικό πλαίσιο αλλά και στο βαθύ ανθρώπινο δίλημμα των μελλοθανάτων. Στο επίκεντρο της αφήγησης —και της ιστορικής μνήμης— βρίσκεται ο 34χρονος Ναπολέων Σουκατζίδης, κρατούμενος στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Κρητικός μικρασιατικής καταγωγής και ενεργός στο λαϊκό κίνημα, είχε περάσει χρόνια σε εξορίες και φυλακές ήδη από το 1936. Η γνώση της γερμανικής γλώσσας τον είχε οδηγήσει στον ρόλο του διερμηνέα του Γερμανού διοικητή του στρατοπέδου, θέση που τον έφερε αντιμέτωπο καθημερινά με τη σκληρότητα του κατοχικού μηχανισμού. Η μοίρα του σφραγίστηκε όταν το όνομά του συμπεριλήφθηκε στη λίστα των προς εκτέλεση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ο διοικητής τού πρότεινε να εξαιρεθεί και να αντικατασταθεί από άλλον κρατούμενο. Ο Σουκατζίδης αρνήθηκε. Στις 1 Μαΐου 1944 εκτελέστηκε μαζί με τους υπόλοιπους 199.

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλούν και οι επιστολές του προς τον πατέρα του, που διασώζονται στο αρχείο του ΚΚΕ. Σε μία από αυτές, γραμμένη το 1943 από τις
φυλακές Λάρισας, εκφράζει τρυφερότητα και αξιοπρέπεια απέναντι στο ενδεχόμενο του θανάτου, καλώντας τον πατέρα του να παραμείνει περήφανος ό,τι κι αν συμβεί. Παρότι η γνησιότητα των πρόσφατων φωτογραφιών δεν έχει ακόμη πιστοποιηθεί οριστικά, οι πρώτες εκτιμήσεις υπογραμμίζουν την εντυπωσιακή αντιστοίχιση ανάμεσα στα ιστορικά δεδομένα και την κινηματογραφική αναπαράσταση. Τα βλέμματα, η στάση των σωμάτων και η αξιοσημείωτη ψυχραιμία των μελλοθανάτων συνθέτουν μια εικόνα που επιβεβαιώνει τις μαρτυρίες για την αξιοπρεπή στάση των εκτελεσμένων. Το ερώτημα «Άραγε θα μας ξεχάσουν;», που είχε τεθεί συμβολικά και στην αφίσα της ταινίας, μοιάζει σήμερα να βρίσκει τη δική του απάντηση. Οκτώ δεκαετίες μετά, η ιστορική έρευνα συνεχίζεται — και μαζί της η προσπάθεια να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη εκείνης της Πρωτομαγιάς.