Πόλεμος στην Ουκρανία: Τα σχολεία στα κατεχόμενα εδάφη στοχεύουν να μετατρέψουν τα παιδιά σε Ρώσους εθνικιστές

Στην αρχή της σχολικής χρονιάς, τον Οκτώβριο, έξι Ρώσοι στρατιώτες με κουκούλες εισέβαλαν σε ένα διαμέρισμα στη νότια, κατεχόμενη Ουκρανία. Το πρώτο που ρώτησαν τη 15χρονη τότε Ξένια δεν αφορούσε όπλα ή συγγενείς, αλλά το σχολείο. «Πας σχολείο;», τη ρώτησε ένας από αυτούς. Εκείνη απάντησε πως είναι άρρωστη. Ήταν ψέμα — ένα ψέμα φόβου. Οι στρατιώτες κατέσχεσαν το κινητό και τον υπολογιστή της και συνέλαβαν τον πατριό της ως ύποπτο για φιλοουκρανικές απόψεις. Παράλληλα, την υποχρέωσαν να επιστρέψει σε ρωσόφωνο σχολείο, βάζοντας τέλος στο μποϊκοτάζ που είχε ξεκινήσει. Ένα σχολείο όπου, όπως περιγράφει, οι μαθητές ακούνε τον ρωσικό εθνικό ύμνο, παρακολουθούν «ντοκιμαντέρ» που παρουσιάζουν τη Ρωσία ως σωτήρα και διδάσκονται τον ρωσικό πατριωτισμό ως αυτονόητη αλήθεια. Μαρτυρίες παιδιών, γονέων, ειδικών στην εκπαίδευση και οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τις οποίες συγκέντρωσαν οι New York Times, σκιαγραφούν ένα εκπαιδευτικό σύστημα που λειτουργεί ως εργαλείο κατοχής. Ο μιλιταρισμός και ο ρωσικός εθνικισμός αποτελούν τον πυρήνα του, με στόχο –όπως καταγγέλλεται– την αλλοίωση και τελικά τη διαγραφή της ουκρανικής ταυτότητας των παιδιών.

«Ίσως μείνω μόνη»: Κραυγή αγωνίας από τις γυναίκες της Ουκρανίας

«Οι δάσκαλοι μας έλεγαν ότι είναι πολύ σημαντικό να επευφημούμε τη χώρα μας», λέει η Ξένια. Όταν το έλεγαν, εννοούσαν τη Ρωσία – τη χώρα που είχε εισβάλει, είχε συλλάβει μέλη της οικογένειάς της και είχε μετατρέψει το σχολείο σε χώρο ιδεολογικής πειθάρχησης. Η Κατερίνα Ράσεβσκα, ειδική στο διεθνές δίκαιο από το Περιφερειακό Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Ουκρανίας, μιλά για μια διαδικασία εκρωσισμού «τόσο εκτεταμένη και τοξική, που τα παιδιά αρχίζουν να την πιστεύουν». Οι μαρτυρίες δόθηκαν αφού τα παιδιά και οι οικογένειές τους κατάφεραν να επιστρέψουν στα ελεύθερα εδάφη της Ουκρανίας. Τα πλήρη στοιχεία τους δεν δημοσιοποιούνται, καθώς πολλοί έχουν ακόμη συγγενείς στις κατεχόμενες περιοχές, που κινδυνεύουν με αντίποινα.

Η διαφυγή δεν είναι ευθεία. Πολλοί Ουκρανοί αναγκάζονται να περάσουν πρώτα στη Ρωσία, μέσω Λευκορωσίας, για να φτάσουν τελικά σε απομακρυσμένα συνοριακά περάσματα στη βορειοδυτική Ουκρανία. Πρόκειται για διαδρομές που φτάνουν τα 1.500 χιλιόμετρα και περιλαμβάνουν πεζοπορία, ανακρίσεις και εξαντλητική γραφειοκρατία. Στα λεγόμενα στρατόπεδα «διήθησης», οι ρωσικές αρχές ανακρίνουν, καταγράφουν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, κρατούν όσους επιχειρούν να φύγουν, αποφασίζοντας ποιοι «επιτρέπεται» να συνεχίσουν. Ουκρανικές οργανώσεις αναφέρουν ότι δεκάδες παιδιά περνούν κάθε μήνα τα σύνορα, πολλά από αυτά μόνα τους. Η Γιάνα, 17 ετών, περπάτησε εξαντλημένη μέσα από χωράφια για να διαφύγει, αφήνοντας πίσω τους γονείς της. «Την πρώτη μέρα στο σχολείο μάς είπαν: “Η Ουκρανία δεν θα επιστρέψει. Τώρα μιλάμε ρωσικά”», θυμάται.

Στα κατεχόμενα σχολεία, οι μαθητές παρακολουθούν υποχρεωτικά ρωσικές ταινίες για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τους δασκάλους να φωτογραφίζουν τα παιδιά για να καταγράφουν τη «συμμετοχή» τους. Όσα δεν διαθέτουν ρωσικά διαβατήρια οδηγούνται ομαδικά σε γραφεία για την έκδοσή τους. Η αφήγηση είναι επαναλαμβανόμενη: η Ρωσία ως δύναμη που πολέμησε τον φασισμό και ο πόλεμος στην Ουκρανία ως «συνέχεια» εκείνου του αγώνα. Σε ορισμένες εργασίες, μαθητές καλούνταν να παρακολουθούν συνεντεύξεις Τύπου του Βλαντιμίρ Πούτιν και να ανεβάζουν selfies με το πρόσωπό του στο φόντο. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει μαθήματα όπως «Σημαντικές Συζητήσεις» – φιλο-Κρεμλινικές αναλύσεις της επικαιρότητας – και «Μαθήματα Θάρρους», αφιερωμένα σε Ρώσους στρατιώτες. Αυτά ξεκινούν ήδη από την πρώτη τάξη του δημοτικού.

Ορισμένοι γονείς προσπαθούν να κρατήσουν τα παιδιά τους μακριά από τα σχολεία, επιλέγοντας κατ’ οίκον εκπαίδευση ή διαδικτυακά ουκρανικά προγράμματα. Οι ρωσικές αρχές, όμως, απειλούν με αφαίρεση γονικών δικαιωμάτων. Η Τετιάνα, 37 ετών, διέφυγε με τις δύο κόρες της όταν η αστυνομία την απείλησε ευθέως. Μια άλλη μητέρα φοβόταν ότι ο 18χρονος γιος της θα επιστρατευθεί στον ρωσικό στρατό, αν παρέμεναν. Η Ολεξάνδρα, μητέρα δύο αγοριών 9 και 11 ετών από την κατεχόμενη Κριμαία, λέει ότι τα παιδιά της έμαθαν να σχεδιάζουν τανκς αντί για λουλούδια και συμμετείχαν σε παρελάσεις στην αυλή του σχολείου. «Μας ρωτούσαν τι πιστεύουμε για τον πόλεμο. Καταλάβαμε ότι προσπαθούσαν να χαρτογραφήσουν τις απόψεις των γονιών», λέει. «Ή λες ό,τι λένε οι Ρώσοι ή φεύγεις».

Η Ντανιέλ Μπελ, επικεφαλής της Αποστολής Παρακολούθησης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ στην Ουκρανία, επισημαίνει ότι, ως κατοχική δύναμη, η Ρωσία υποχρεούται να διατηρεί την ταυτότητα, τη γλώσσα και την εκπαίδευση των παιδιών. «Αυτές οι υποχρεώσεις παραβιάζονται», τονίζει. Για τα παιδιά που καταφέρνουν να φύγουν, το σχολείο γίνεται σύμβολο όχι γνώσης αλλά καταναγκασμού. Και για όσους μένουν πίσω, η τάξη μετατρέπεται σε πεδίο μάχης για την ίδια τους την ταυτότητα — μια μάχη σιωπηλή, αλλά βαθιά τραυματική, που αφήνει σημάδια πολύ πέρα από τον πόλεμο.