Ο Σορίν Ματέι ταινία: Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος μακελειού

Η υπόθεση του Σορίν Ματέι εξακολουθεί να επιστρέφει στη δημόσια μνήμη σαν ένα τραύμα που δεν έκλεισε ποτέ. Όχι μόνο επειδή εκτυλίχθηκε μπροστά σε κάμερες, σε ζωντανό χρόνο, με μια χώρα καρφωμένη σε οθόνες, αλλά επειδή κατέληξε σε κάτι που δεν «χωρά» σε καμία αφήγηση ασφαλείας: τον θάνατο της Αμαλίας Γκινάκη, ενός ανθρώπου που δεν είχε καμία σχέση με εγκλήματα, καταδιώξεις, δικογραφίες. Ενός ανθρώπου που βρέθηκε, κυριολεκτικά, στο λάθος σημείο, την πιο λάθος στιγμή. Η ιστορία ήρθε ξανά στην επικαιρότητα με αφορμή την ταινία «Τελευταία Κλήση», όμως το μοιραίο βράδυ της 23ης Σεπτεμβρίου 1998 στην οδό Νιόβης δεν ήταν ένα ξαφνικό «ξέσπασμα». Ήταν ο επίλογος μιας αλυσίδας γεγονότων που είχαν ήδη φωτίσει την επικινδυνότητα του Ματέι και είχαν ήδη εκθέσει τις αδυναμίες στη διαχείρισή του.

Ο Σορίν Ματέι ήταν γνωστός στις Αρχές πολύ πριν από το φθινόπωρο του 1998. Ο Τύπος της εποχής τον περιέγραφε ως «σκληρό και λίαν επικίνδυνο κακοποιό», με βαρύ ιστορικό και σειρά υποθέσεων που περιλάμβαναν ένοπλες ληστείες, βίαιες επιθέσεις και σοβαρά αδικήματα. Το στοιχείο, όμως, που τον έκανε σχεδόν «μυθικό» στον κόσμο της εγκληματικότητας ήταν οι διαδοχικές αποδράσεις του. Η φήμη του «μετρ των αποδράσεων» δεν χτίστηκε από υπερβολές, αλλά από ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: έφευγε, ξαναεμφανιζόταν, ξαναχάνονταν. Μόλις τον Ιούλιο του 1998 είχε καταφέρει να δραπετεύσει από το Τμήμα Μεταγωγών Πατρών. Λίγες εβδομάδες πριν από την ομηρία στην Αθήνα, το όνομά του συνδέθηκε με απόπειρα ληστείας στη Χαλκίδα, όπου, μαζί με συνεργό του, επιχείρησε επίθεση σε επιχειρηματία και τον πυροβόλησε στα πόδια. Ο συνεργός συνελήφθη και, σύμφωνα με πληροφορίες, οι Αρχές προσπάθησαν να «στήσουν» επιχείρηση σύλληψης με βάση τα δεδομένα που προέκυπταν από τη δική του εμπλοκή. Εκεί, όμως, σημειώθηκε ένα κρίσιμο σημείο καμπής: στην επιχείρηση που ακολούθησε, οι αστυνομικοί αιφνιδιάστηκαν, επειδή ο Ματέι δεν βρέθηκε «απροετοίμαστος». Τους περίμενε με όπλο και χειροβομβίδες.

Από εκείνη τη στιγμή, η υπόθεση μπήκε σε τροχιά ανεξέλεγκτη. Ο Ματέι πήρε όμηρο τον αστυφύλακα Θανάση Κρυσταλλογιάννη και διέφυγε με αυτοκίνητο, κινούμενος προς την εθνική οδό Αθηνών–Λαμίας. Παρά την κινητοποίηση, παρά την καταδίωξη και τις προσπάθειες εντοπισμού, κατάφερε να ξεγλιστρήσει. Κάπου στον Πειραιά εγκατέλειψε το όχημα και τον όμηρο, επιβιβάστηκε σε ταξί και χάθηκε ξανά, ενώ ακολούθησε και δεύτερη επαφή με αστυνομικούς στη Λάρισα, με ανταλλαγή πυροβολισμών και νέα διαφυγή. Όλα αυτά, πριν καν φτάσει η υπόθεση στο διαμέρισμα της Νιόβης, είχαν ήδη καταστήσει σαφές ότι επρόκειτο για έναν άνθρωπο που, αν πιεζόταν, μπορούσε να προκαλέσει καταστροφή. Το βράδυ της 23ης Σεπτεμβρίου 1998 η Ελλάδα «έζησε» την ομηρία σε ζωντανή μετάδοση.

Η εικόνα των τηλεοπτικών συνεργείων, ο κόσμος που μαζευόταν στον δρόμο, η αίσθηση ότι η χώρα παρακολουθεί ένα θρίλερ δίχως σενάριο και δίχως κανόνες, έγιναν μέρος μιας συλλογικής εμπειρίας που δύσκολα περιγράφεται σήμερα. Στα Κάτω Πατήσια, στην οδό Νιόβης 4, ο Ματέι εισέβαλε σε διαμέρισμα οικογένειας, κρατώντας ομήρους τη Σουλτάνα Γκινάκη, τα παιδιά της, τον αρραβωνιαστικό της Αμαλίας και απαιτώντας χρήματα και τρόπο διαφυγής. Η χειροβομβίδα, που έδειχνε και κρατούσε, δεν ήταν απλή απειλή: ήταν το κέντρο βάρους της ομηρίας. Η υπόθεση πήρε ακόμη πιο ακραία διάσταση όταν ο ίδιος επέλεξε να τηλεφωνήσει σε τηλεοπτικό σταθμό και να μιλήσει στον αέρα. Η ζωντανή συνομιλία μετατράπηκε σε ένα ιδιότυπο πεδίο «διαπραγμάτευσης» με κοινό εκατομμυρίων. Η χώρα παρακολουθούσε με κομμένη ανάσα, όχι ως θεατής ενός έργου, αλλά ως μάρτυρας μιας πραγματικότητας που ξεφλούδιζε κάθε αίσθηση ελέγχου.

Από την πλευρά των Αρχών, ο χειρισμός κατηγορήθηκε σκληρά και για χρόνια. Στο επίκεντρο της κριτικής βρέθηκε, μεταξύ άλλων, η εκτίμηση ότι η χειροβομβίδα ήταν ψεύτικη, αλλά και συνολικά ο τρόπος που οργανώθηκε η επιχείρηση. Την ώρα που η ένταση κορυφωνόταν, έγινε η έφοδος. Ακολούθησε η έκρηξη. Και μέσα σε δευτερόλεπτα, η ομηρία πέρασε από το «ίσως θα λήξει» στο «δεν γυρίζει πίσω». Η Αμαλία Γκινάκη τραυματίστηκε βαρύτατα. Έδωσε μάχη για ημέρες, νοσηλεύτηκε, όμως δεν τα κατάφερε: πέθανε έπειτα από 17 ημέρες. Λίγους μήνες μετά θα παντρευόταν.

Η λεπτομέρεια αυτή δεν είναι «δραματουργία»· είναι η πιο ωμή υπενθύμιση ότι η απώλεια δεν ήταν μια αφηρημένη στατιστική, αλλά ένα κομμένο νήμα ζωής. Για το πώς ακριβώς εξερράγη η χειροβομβίδα διατυπώθηκαν εκδοχές. Η συζήτηση εκείνης της νύχτας, οι μαρτυρίες, τα κομμάτια μιας εικόνας που ποτέ δεν κλείδωσε απόλυτα σε μία αφήγηση, έμειναν να αιωρούνται. Αυτό, όμως, που έμεινε βέβαιο ήταν η κατάληξη: η επιχείρηση κατέληξε σε χάος, με τραυματίες, με την Αμαλία νεκρή και με το αίσθημα ότι η κατάσταση ξέφυγε την ώρα που έπρεπε να «μαζευτεί».

Ο ίδιος ο Σορίν Ματέι τραυματίστηκε και μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 26 Σεπτεμβρίου 1998, πέθανε στο νοσοκομείο των φυλακών Κορυδαλλού. Ως αιτία θανάτου αναφέρθηκε εισρόφηση γαστρικού υγρού σε συνδυασμό με παρατεταμένη καταστολή. Έτσι, μέσα σε λίγες ημέρες, η υπόθεση έκλεισε βιολογικά για τον δράστη, αλλά άνοιξε πολιτικά, θεσμικά και κοινωνικά για όλους τους άλλους. Μετά το σοκ, ακολούθησαν παραιτήσεις, έρευνες, δικαστικές διαδρομές και ποινικές αξιολογήσεις. Έγιναν πειθαρχικοί και δικαστικοί χειρισμοί, ακούστηκαν επιχειρήματα για ευθύνες και για «λάθη εκτίμησης». Στο τέλος, η δικαιοσύνη κατέληξε σε απαλλαγές και αθωώσεις, με τη συζήτηση να μεταφέρεται —όπως συχνά συμβαίνει— από τα δικαστήρια στη συλλογική κρίση: εκεί όπου οι λέξεις «φιάσκο» και «τραγωδία» δεν σβήνουν επειδή κάποια δικογραφία ολοκληρώθηκε.

Ιδιαίτερο κεφάλαιο αποτέλεσε και η τηλεοπτική κάλυψη. Η απευθείας μετάδοση, η δημόσια έκθεση μιας ομηρίας, η αίσθηση ότι η τηλεόραση έγινε μέρος του συμβάντος και όχι απλός καταγραφέας, προκάλεσαν σφοδρή κριτική. Επιβλήθηκαν κυρώσεις, άλλαξε το πλαίσιο, και το γεγονός έμεινε ως ορόσημο για το πώς η ενημέρωση μπορεί, σε ακραίες στιγμές, να αγγίξει τα όρια της ίδιας της ευθύνης.

Αν υπάρχει ένας λόγος που η υπόθεση Ματέι παραμένει «ζωντανή», δεν είναι επειδή η κοινωνία αγαπά τα εγκληματικά χρονικά. Είναι επειδή αυτή η υπόθεση έδειξε, σε μία νύχτα, πόσο εύκολα μπορεί να καταρρεύσει η αίσθηση ελέγχου όταν μια κρίση δεν αντιμετωπίζεται με απόλυτη ψυχραιμία, σωστές εκτιμήσεις και αυστηρό συντονισμό. Και επειδή στο τέλος, η συζήτηση δεν επιστρέφει στον Ματέι, αλλά στην Αμαλία: στο πρόσωπο που έγινε σύμβολο μιας τραγωδίας την οποία κανένα «μετά» δεν κατάφερε να δικαιολογήσει, κανένα πόρισμα να απαλύνει, κανένα χρονικό να κάνει λιγότερο άδικο.