Και τώρα τι θα απογίνουμε χωρίς οθόνες;

Γράφει η Ευτυχία Παπούλια

Κοινωνιολόγος

Τεχνολογία, το κόλπο για να οργανώνουμε τον κόσμο με τέτοιον τρόπο, ώστε να μη χρειάζεται να τον βιώνουμε.

Max Frisch

Φαντάσου να ξυπνάς ένα πρωί και το κινητό σου να σε κοιτάζει αμήχανα, χωρίς να σου ζητά τίποτα, χωρίς να σε τραβάει από το μανίκι, χωρίς να σου υπενθυμίζει ότι κάπου αλλού συμβαίνει κάτι πιο ενδιαφέρον από τη ζωή που μόλις άνοιξες τα μάτια σου να αντικρίσεις. Η οθόνη φωτίζεται, αλλά μένει άδεια από ειδοποιήσεις, σχόλια, μικρά κόκκινα σημαδάκια που τόσα χρόνια λειτουργούσαν σαν σφυγμός της καθημερινότητας. Στην αρχή γελάς, μετά κοιτάς ξανά, πιάνεις τον εαυτό σου να σκέφτεται τι έκανες παλιότερα σε τέτοιες στιγμές, πριν μάθεις να γεμίζεις κάθε κενό με εικόνες, βίντεο, ιστορίες άλλων ανθρώπων. Για χρόνια, τα social media έγιναν ο χώρος όπου χωρούσαν όλα. Η ενημέρωση, η διασκέδαση, η κοινωνική ζωή, το φλερτ, η πολιτική άποψη, η ανάγκη να ανήκεις κάπου και να φαίνεσαι. Ειδικά για τους νεότερους, η οθόνη αποτέλεσε κάτι πολύ περισσότερο από εργαλείο. Εκεί δοκιμάστηκαν λέξεις, συναισθήματα, ρόλοι. Εκεί πήραν σχήμα οι πρώτες συγκρούσεις, οι πρώτες ερωτήσεις, οι πρώτες μικρές επαναστάσεις. Όχι επειδή κάποιος το σχεδίασε έτσι, αλλά επειδή η ζωή κύλησε προς τα εκεί με φυσικότητα, ευκολία και ταχύτητα φωτός.

Ξαφνικά, αυτό το τοπίο αλλάζει, όχι όμως μέσα από μια αργή μετάβαση, αλλά μέσα από αποφάσεις, ρυθμίσεις, περιορισμούς που φέρνουν τους νέους αντιμέτωπους με έναν κόσμο λιγότερο ψηφιακό, λιγότερο φιλτραρισμένο, περισσότερο απαιτητικό. Για μια γενιά που έμαθε να επικοινωνεί μέσα από εικόνες και σύμβολα, η αλλαγή αυτή μοιάζει με απότομο πέρασμα σε μια γλώσσα που ακούγεται γνώριμη αλλά χρειάζεται εξάσκηση. Μια γλώσσα που βασίζεται στη φωνή, στο βλέμμα, στη σιωπή, στην αμηχανία, σε όλα εκείνα που δεν χωρούν εύκολα σε μια οθόνη. Η ζωή χωρίς social media, όπως την είχαν γνωρίσει οι προηγούμενες γενιές, περιλάμβανε χρόνο που άδειαζε διαφορετικά. Τηλεφωνήματα που κρατούσαν ώρα μέχρι εκείνο το απότομο νόημα της μαμάς που θύμιζε τη χρέωση, συναντήσεις χωρίς φωτογραφίες, ειδήσεις που τις αναζητούσες ενεργά, σχέσεις που εξελίσσονταν αργά, με παρεξηγήσεις, παύσεις και επιστροφές. Για τους σημερινούς νέους, αυτή η πραγματικότητα μοιάζει σχεδόν εξωτική. Κι όμως, καλούνται να τη γνωρίσουν μέσα σε μια στιγμή, σαν να τους ζητείται να κατοικήσουν έναν χώρο που υπήρχε πάντα, αλλά έμενε κλειστός.

Η απουσία της οθόνης αφήνει κενά. Κενά χρόνου, πληροφόρησης, κοινωνικά. Εκεί όπου υπήρχε συνεχής ροή περιεχομένου, εμφανίζεται σιωπή. Εκεί όπου υπήρχε επιβεβαίωση, τώρα μακρά αναμονή. Εκεί όπου υπήρχε απόσταση ασφαλείας, εμφανίζεται έκθεση. Και αυτή η έκθεση κουράζει, αγχώνει, μπερδεύει, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί κάτι που έλειπε για καιρό: εμπειρία. Οι νέοι αναγκάζονται να γεμίσουν τον χρόνο τους αλλιώς, με πράγματα που απαιτούν συμμετοχή και όχι απλή κατανάλωση. Με δραστηριότητες που έχουν διάρκεια, με χόμπι που χρειάζονται επιμονή, με ομάδες ανθρώπων που συναντιούνται στον ίδιο χώρο και όχι σε παράλληλα timelines. Εκεί ανακαλύπτεται ξανά η χαρά της φυσικής παρουσίας, η αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει εδώ και τώρα και όχι κάπου αλλού, σε κάποιον άλλον. Οι σχέσεις επίσης αλλάζουν ρυθμό. Το φλερτ γίνεται πιο αδέξιο, αλλά και πιο ουσιαστικό. Η επικοινωνία αποκτά βάθος, επειδή δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από φίλτρα και επιμέλεια. Η απόρριψη πονά περισσότερο, αλλά διδάσκει και σκληραγωγεί. Η οικειότητα χτίζεται αργά, μέσα από επαναλαμβανόμενες στιγμές, μέσα από κοινό χρόνο και όχι κοινό περιεχόμενο.

Σε αυτή τη μετάβαση, ο ρόλος των μεγαλύτερων αποδεικνύεται κρίσιμος. Όχι ως επιτηρητές ή κριτές, αλλά ως συνοδοιπόροι που θυμούνται έναν κόσμο χωρίς συνεχή διαμεσολάβηση και μπορούν να δείξουν πώς γεμίζει ο χρόνος χωρίς να χρειάζεται να αποδεικνύεται διαρκώς κάτι. Πώς μιλάς χωρίς να σκέφτεσαι πώς θα φανεί. Πώς διαφωνείς χωρίς να αποχωρείς. Πώς κοιτάς τον άλλον στα μάτια χωρίς να φοβάσαι τη σιωπή. Ίσως αυτή η περίοδος να αποδειχθεί μεταβατική, δύσκολη, γεμάτη αμηχανία και αναζήτηση. Οι νέοι καλούνται να γνωρίσουν έναν κόσμο που υπήρχε πάντα, αλλά δεν χρειάστηκε να κατοικήσουν μέχρι τώρα. Έναν κόσμο πιο αργό, πιο απαιτητικό, αλλά και πιο ανθρώπινο. Και μέσα σε όλη αυτή την αλλαγή, φαίνεται να υπάρχει κάτι απροσδόκητα πολύτιμο. Μια ευκαιρία να συναντήσουν τη ζωή χωρίς μεσολαβητές. Να γελάσουν χωρίς να το καταγράψουν, να ερωτευτούν χωρίς να το αναρτήσουν, να δοκιμάσουν, να κάνουν λάθη, να ξανασηκωθούν με τον δικό τους ρυθμό. Σε έναν κόσμο που τους έμαθε να παρακολουθούν τη ζωή μέσα από μια οθόνη, η μεγαλύτερη τόλμη και η πιο αθόρυβη επανάσταση παραμένει απλή και ανθρώπινη: Να τη ζήσουν.