Ιράν: Ποιος κυβερνά μετά τον Χαμενεΐ;

Το σενάριο αποδυνάμωσης ή πτώσης του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, και της ενδεχόμενης ανάδειξης του εξόριστου διαδόχου της δυναστείας των Παχλαβί, Ρεζά Παχλαβί, έχει επανέλθει δυναμικά στο δημόσιο διάλογο, καθώς οι αντικαθεστωτικές κινητοποιήσεις αποκτούν διάρκεια, βάθος και σαφή πολιτικό χαρακτήρα. Πρόκειται για μια προοπτική που θα σηματοδοτούσε ιστορική ρήξη με το καθεστώς που οικοδομήθηκε μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, χωρίς ωστόσο να προδικάζει μια ομαλή ή ακίνδυνη μετάβαση. Σε πολιτικό επίπεδο, η αποχώρηση του Χαμενεΐ θα σήμαινε την κατάρρευση του πυρήνα της θεοκρατικής εξουσίας.

Το Ιράν ετοιμάζεται να εκτελέσει 26χρονο διαδηλωτή δι’ απαγχονισμού

Το μοντέλο του «ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη», ο οποίος υπερισχύει εκλεγμένων θεσμών και ελέγχει στρατό, Δικαιοσύνη και ΜΜΕ, θα έμπαινε σε φάση αποσύνθεσης. Ο Ρεζά Παχλαβί, από την πλευρά του, δεν προβάλλει εαυτόν ως απόλυτο μονάρχη, αλλά ως πολιτικό καταλύτη μιας μεταβατικής διαδικασίας. Έχει επανειλημμένα τονίσει ότι ο τελικός λόγος για το πολίτευμα –είτε πρόκειται για συνταγματική μοναρχία είτε για δημοκρατική δημοκρατία– θα πρέπει να ανήκει στον ιρανικό λαό μέσω δημοψηφίσματος.

Στο διεθνές πεδίο, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ανατρέψει δεκαετίες αντιπαράθεσης. Η εξομάλυνση των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση θα άνοιγε τον δρόμο για άρση κυρώσεων, επανένταξη του Ιράν στις παγκόσμιες αγορές και εισροή επενδύσεων. Παράλληλα, ο περιορισμός της ιρανικής εμπλοκής σε περιφερειακές συγκρούσεις και ένοπλες οργανώσεις θα μπορούσε να αλλάξει τις γεωπολιτικές ισορροπίες σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, από τον Περσικό Κόλπο έως τη Μεσόγειο. Οι κοινωνικές αλλαγές θα ήταν ίσως οι πιο άμεσες και απτές. Η κατάργηση της υποχρεωτικής μαντίλας, η διάλυση της λεγόμενης «ηθικής αστυνομίας», η απελευθέρωση της δημόσιας έκφρασης και η επιστροφή εξόριστων Ιρανών θα άλλαζαν ριζικά την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών. Για μια νέα γενιά που μεγάλωσε υπό καθεστώς καταστολής, αυτό θα σήμαινε μια ζωή πιο κοντά σε ατομικές ελευθερίες και κοσμικά πρότυπα.

Ωστόσο, η μετάβαση κάθε άλλο παρά αυτονόητη είναι. Οι Φρουροί της Επανάστασης παραμένουν ο πραγματικός σκληρός πυρήνας της εξουσίας, ελέγχοντας κρίσιμους τομείς της οικονομίας, της ασφάλειας και της πολιτικής επιρροής. Η πιθανότητα εσωτερικής σύγκρουσης, διάσπασης ή παρατεταμένης αστάθειας δεν μπορεί να αποκλειστεί, ιδιαίτερα αν μια αλλαγή επιχειρηθεί χωρίς ευρύτερη θεσμική και κοινωνική συναίνεση. Τελικά, το ερώτημα για το μέλλον του Ιράν δεν περιορίζεται στα πρόσωπα. Η πιθανή αποχώρηση του Χαμενεΐ και η επιστροφή του Παχλαβί θα μπορούσαν να ανοίξουν έναν νέο ιστορικό κύκλο, αλλά η έκβασή του θα κριθεί από τον τρόπο της μετάβασης, τη συμμετοχή της κοινωνίας και την ικανότητα του κράτους να μετασχηματιστεί χωρίς να καταρρεύσει. Το ποιος θα ηγηθεί είναι σημαντικό· το πώς θα αλλάξει το σύστημα είναι καθοριστικό.